Birleşmiş Milletler 81. Genel Kurulu kapsamında New York’ta günlerdir devam eden yoğun diplomasi trafiğinde İran, Ukrayna ve Gazze’deki savaşlar öne çıktı. Liderlerin Genel Kurul kürsüsünden yaptığı açıklamalar ve ikili temaslar bazı diplomatik kanalları yeniden hareketlendirse de ana krizlerde kapsamlı bir siyasi çözüm sağlanamadı. BM’nin resmi takvimine göre Genel Görüşmeler 22-26 Eylül’ün ardından 28 Eylül’de de devam edecek.
Yaklaşık 130 devlet ve hükümet başkanının katılımının beklendiği yüksek düzeyli haftada savaşların yanı sıra yapay zekâ, BM’nin geleceği, Güvenlik Konseyi reformu ve Genel Sekreter Antonio Guterres sonrası dönem de gündemdeydi.
İRAN İLE ABD ARASINDA DİPLOMASİ KANALI AÇIK KALDI
New York’taki diplomasi trafiğinin önemli başlıklarından biri İran ile ABD arasındaki gerilim oldu.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Genel Kurul haftasının başında Washington yönetiminin İran ile görüşmeye açık olduğunu ancak o aşamada planlanmış bir doğrudan toplantı bulunmadığını açıkladı. Rubio, olası temasların sonuç üretme ihtimali taşıması gerektiğini ifade etti.
Hafta ilerledikçe İran ve ABD taraflarının arabulucular üzerinden temaslarını sürdürdüğüne ilişkin bilgiler gündeme geldi. Buna rağmen iki taraf arasındaki temel anlaşmazlıkların devam ettiği ve görüşmelerden kapsamlı bir uzlaşı çıkmadığı bildirildi.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile ABD Başkanı Donald Trump da Genel Kurul konuşmalarında karşılıklı sert mesajlar verdi. BM haftası böylece İran konusunda diplomatik temasların yeniden görünür hale geldiği ancak temel sorunların çözülemediği bir dönem oldu.
UKRAYNA İÇİN SINIRLI ATEŞKES GÜNDEMDE
Rusya-Ukrayna savaşı da Genel Kurul haftasında yoğun diplomasi yürütülen konular arasında yer aldı.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, ABD Başkanı Donald Trump ile New York’ta yaptığı temaslarda özellikle enerji altyapısına yönelik saldırıları kapsayabilecek bir ateşkes seçeneğini gündeme getirdi. Zelenskiy, Ukrayna’nın enerji alanında ateşkese açık olduğunu söyledi.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da Rusya ve Ukrayna taraflarının enerji ve tahılla bağlantılı hedefleri kapsayabilecek sınırlı bir ateşkes fikrine ilgi gösterdiğini belirtti. Ancak bu temaslar savaşın tamamına yönelik bir ateşkes anlaşmasına dönüşmedi.
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres ise Ukrayna’daki savaşın yalnızca siviller üzerindeki etkisine değil, Karadeniz üzerinden gıda ve enerji ticaretinde yarattığı sorunlara da dikkat çekti.
GAZZE BM KÜRSÜSÜNÜN EN SERT BAŞLIKLARINDAN OLDU
Gazze’deki savaş da Genel Kurul konuşmalarının merkezindeki konulardan biri oldu.
Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas, ABD’nin kendisine vize vermemesi nedeniyle Genel Kurul’a önceden kaydedilmiş video mesajıyla katıldı. Abbas konuşmasında Filistin devletinin geleceği ve seçim sürecine ilişkin mesajlar verdi.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun 24 Eylül’de yaptığı konuşma sırasında ise onlarca delege Genel Kurul salonunu terk etti. Netanyahu konuşmasında İsrail’in Gazze ve bölgedeki askeri faaliyetlerini savundu.
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da Gazze’deki insani tabloya yönelik eleştirilerini Genel Kurul kürsüsüne taşıdı. Böylece savaşın sona erdirilmesi ve savaş sonrası döneme ilişkin farklı diplomatik girişimler konuşulsa da hafta içinde kapsamlı bir anlaşma açıklanmadı.
YAPAY ZEKÂ GÜVENLİK GÜNDEMİNE GİRDİ
Genel Kurul haftasında savaşların yanında dikkat çeken bir başka başlık yapay zekâ oldu.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, yapay zekânın uluslararası güvenlik üzerindeki etkilerini görüşmek üzere özel bir toplantı düzenledi. OpenAI CEO’su Sam Altman’ın da katıldığı toplantıda gelişmiş yapay zekâ sistemlerinin oluşturabileceği riskler ve uluslararası koordinasyon ihtiyacı ele alındı.
BM Genel Sekreteri Guterres de Genel Kurul açılış konuşmasında yapay zekânın çok hızlı geliştiğini belirterek uluslararası iş birliği ve yönetişim mekanizmalarının güçlendirilmesi çağrısında bulundu.
Yapay zekânın nasıl denetleneceği konusunda ise ülkeler arasında ortak bir yaklaşım oluşmuş değil. ABD Başkanı Trump mevcut güvenlik önlemlerinin yeterli olduğunu savunurken, bazı teknoloji şirketleri ve hükümetler daha kapsamlı küresel standartlar talep ediyor.
BM’NİN GELECEĞİ DE MASADAYDI
Genel Kurul’daki tartışmalar yalnızca küresel krizlerle sınırlı kalmadı. Birleşmiş Milletlerin mevcut yapısının günümüz güç dengelerini ne ölçüde yansıttığı da gündemin önemli başlıklarından biri oldu.
Guterres, Güvenlik Konseyi’nin reform edilmesi gerektiğini belirterek Afrika’nın daimi temsilinin bulunmamasını eleştirdi. BM Genel Kurulu Başkanı Khalilur Rahman da 81. oturumun ana temasını “güveni yeniden tesis etmek ve dönüşümü yönetmek” olarak belirledi.
BM aynı zamanda yıl sonunda görev süresi tamamlanacak Guterres sonrasındaki döneme hazırlanıyor. Kurumun bütçe sorunları, siyasi etkisi ve küresel krizlerdeki rolü de liderler haftası boyunca tartışılan konular arasında yer aldı.
NEW YORK’TA YOĞUN DİPLOMASİ SOMUT ÇÖZÜME DÖNÜŞMEDİ
BM 81. Genel Kurulu’nun yüksek düzeyli bölümünde İran, Ukrayna ve Gazze konusunda çok sayıda görüşme gerçekleştirildi. Temaslar bazı diplomatik kanalların açık kalmasını sağlarken, savaşların sona ermesine yönelik kapsamlı bir anlaşma ortaya çıkmadı. Reuters da haftanın öne çıkan sonuçlarını değerlendirirken dünyanın en zor krizlerinde bir diplomatik kırılma yaşanmadığını aktardı.
Genel Görüşmelerin 28 Eylül’de devam etmesinin ardından gözler, New York’taki temasların önümüzdeki günlerde yeni diplomatik girişimlere dönüşüp dönüşmeyeceğine çevrilecek.
