Sanat Tarihi Araştırmacısı Güler Yakışan, yurt dışındaki Türk eserlerinin iadesi konusunda Konya Beyhekim Camii'nin çini mihrabı ile Cizre Ulu Camii'nin ejder figürlü tunç kapı tokmağını öne çıkardı. Yakışan, Almanya ve Danimarka'daki koleksiyonlarda sergilenen bu eserlerin yalnızca müze objeleri olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtti.
Türkiye'den yurt dışına götürülen kültür varlıkları denildiğinde kamuoyunda genellikle Bergama Zeus Sunağı ve Troya Hazineleri gibi bilinen örneklerin hatırlandığını ifade eden Yakışan, daha az konuşulan eserlerin de iade sürecinde dikkate alınması gerektiğini kaydetti.
YURT DIŞINDAKİ TÜRK ESERLERİ ARASINDA İKİ MİMARİ PARÇA
Yakışan'ın dikkat çektiği eserlerden ilki, Konya Beyhekim Camii'ne ait çini mihrap. Selçuklu döneminin sanat anlayışını yansıtan mihrap, Almanya'nın başkenti Berlin'deki Pergamon Müzesi bünyesinde bulunan İslam Eserleri Müzesi'nde sergileniyor.
İkinci örnek ise Şırnak'ın Cizre ilçesindeki Ulu Camii'nin kapısında bulunan ejder figürlü tunç tokmaklardan biri. Söz konusu eser, Danimarka'nın Kopenhag şehrindeki David Collection'da yer alıyor. Tokmak üzerindeki ejder figürleri ve aslan başı, dönemin maden işçiliğini yansıtan ayrıntılar arasında bulunuyor.
MİMARİ YAPILARIN TAMAMLAYICI PARÇALARI
Güler Yakışan, iki eserin önemini yalnızca sanatsal özellikleriyle sınırlı görmüyor. Araştırmacıya göre bu parçalar, çıkarıldıkları tarihî yapıların mimari bütünlüğünün bir parçası olduğu için ayrı bir anlam taşıyor.
Mihrap, caminin ibadet düzeninde ve iç mekân tasarımında önemli bir yere sahip. Kapı tokmağı ise yapının kapısıyla doğrudan bağlantılı bir mimari unsur niteliği taşıyor. Bu nedenle eserlerin ait oldukları yapılardan ayrı değerlendirilmesi, tarihî ve mimari bağlamın eksik kalmasına yol açıyor.
Yakışan, yapıdan sökülerek yurt dışına götürülen mimari elemanların iadesinin mimarlık tarihi açısından hayati önem taşıdığını vurguladı. Eserlerin kökenlerinin araştırılması ve uluslararası hukuki süreçlerin yürütülmesi de iade çalışmalarında öne çıkan başlıklar arasında yer alıyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yayımlanan kültür varlıklarının iadesine ilişkin raporda da Konya Beyhekim Camii mihrabı, yurt dışında bulunan ve iade süreci takip edilen eserler arasında sıralanıyor. Cizre Ulu Camii'nin ejder figürlü tokmaklarından biri ise Türkiye'de, diğeri Danimarka'daki koleksiyonda bulunuyor.
Yakışan'ın işaret ettiği iki örnek, kültür varlıklarının iadesinde eserlerin yalnızca kendi sanatsal değerleriyle değil, ait oldukları tarihî yapı ve kültürel mirasla kurdukları bağ üzerinden de ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.
