Yedek subay ve ilkokul öğretmeni Mustafa Fehmi Kubilay’ın vahşice katledilmesi, yalnızca bir güvenlik zafiyeti değil, Cumhuriyet’in laik ve çağdaş yapısına yönelmiş açık bir saldırı olarak değerlendirildi. Olay, devletin laiklik ilkesini hangi koşulda olursa olsun koruyacağını net biçimde ortaya koyan bir dönüm noktası oldu.
KUBİLAY KİMDİR, NİÇİN ÖLDÜRÜLMÜŞTÜR?
Mustafa Fehmi Kubilay, 1906 yılında doğmuş, Cumhuriyet’in aydınlanmacı eğitim anlayışıyla yetişmiş genç bir ilkokul öğretmenidir. Askerlik görevini yedek subay olarak Menemen’de sürdürürken, çıkan ayaklanmayı yatıştırmakla görevlendirildi. Silahsız şekilde kalabalığa yaklaşarak dağılmaları yönünde uyarıda bulundu. Ancak isyancı grup tarafından hedef alındı ve ağır şekilde saldırıya uğradı. Kubilay’ın öldürülmesi, kişisel bir husumetten değil, Cumhuriyet’i ve laik düzeni temsil eden kimliği nedeniyle gerçekleşti.
MENEMEN OLAYINI KİM BAŞLATTI?
Menemen Olayı, kendisini mehdi ilan eden Derviş Mehmet ve etrafında toplanan sınırlı sayıdaki müridi tarafından başlatıldı. Bu grup, sabah saatlerinde Menemen’de ortaya çıkarak şeriat talebiyle halkı kışkırtmaya çalıştı. Cumhuriyet devrimlerine karşı uzun süredir biriken tepkinin küçük ama radikal bir yansıması olan bu hareket, kısa sürede silahlı bir isyana dönüştü. Olay, plansız görünmesine rağmen doğrudan rejimi hedef alması nedeniyle devlet tarafından son derece ciddiye alındı.
MENEMEN OLAYINDA ATATÜRK NE YAPTI?
Mustafa Kemal Atatürk, Menemen’de yaşananları Cumhuriyet rejimine karşı doğrudan bir başkaldırı olarak değerlendirdi. Olayın hemen ardından bölgede sıkıyönetim ilan edildi ve sorumluların tamamı yargı önüne çıkarıldı. Atatürk, bu olayın yalnızca birkaç fanatiğin girişimi olarak görülmemesi gerektiğini, laikliğe yönelik her tehdidin devlet tarafından kararlılıkla bastırılacağını vurguladı. Menemen Olayı, bu yaklaşımın en sert şekilde uygulandığı örneklerden biri oldu.
MENEMEN YAKILMIŞ MIDIR?
Kubilay’ın öldürülmesinin ardından devlet kademelerinde büyük bir öfke ve hayal kırıklığı oluştu. Menemen halkının olay sırasında yeterli tepki göstermediği yönündeki değerlendirmeler, sert tartışmaları da beraberinde getirdi. Dönemin tanıklıklarında ve anılarında, Menemen’in topluca cezalandırılması, hatta tamamen yakılması gibi uç fikirlerin dile getirildiği aktarılır. Bu düşünceler uygulamaya konulmadı ancak Cumhuriyet yönetiminin yaşanan olayı ne denli ağır bir tehdit olarak algıladığını göstermesi bakımından önem taşıdı.
MUSTAFA FEHMİ KUBİLAY MEZARI NEREDE?
Mustafa Fehmi Kubilay’ın mezarı, İzmir’in Menemen ilçesinde bulunan Kubilay Anıtı ve Şehitliği’nde yer almaktadır. Cumhuriyet döneminde inşa edilen bu anıt, yalnızca Kubilay’ın değil, olay sırasında hayatını kaybeden bekçilerin de anısını yaşatmaktadır. Her yıl 23 Aralık’ta burada düzenlenen törenlerle Kubilay, Cumhuriyet şehidi olarak anılmaktadır.
MUSTAFA FEHMİ KUBİLAY NE ÖĞRETMENİ?
Kubilay, ilkokul öğretmenidir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında öğretmenlik, yalnızca bir meslek değil, aynı zamanda toplumu dönüştürme ve modernleştirme görevi olarak görülüyordu. Kubilay’ın öğretmen kimliği, onun laiklik ve çağdaşlaşma idealinin sahadaki temsilcilerinden biri olmasını sağladı ve bu nedenle hedef haline gelmesine zemin hazırladı.
MUSTAFA FEHMİ KUBİLAY’IN ÇOCUĞU VAR MI?
Mustafa Fehmi Kubilay’ın özel hayatına dair bilgiler sınırlıdır. Eşi Fatma Vedide Hanım ile evli olduğu ve Vedat Aktuğ adlı bir oğlu bulunduğu bilinmektedir. Kubilay’ın erken yaşta şehit edilmesi nedeniyle ailesi kamuoyundan uzak bir yaşam sürmeyi tercih etmiş, bu nedenle aile bireyleri hakkında detaylı bilgiler kamuya yansımamıştır.
VEDAT AKTUĞ KUBİLAY KİMDİR?
Vedat Aktuğ Kubilay, Mustafa Fehmi Kubilay’ın oğludur. Babasının şehadeti sonrasında Kubilay soyadı, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde simgesel bir anlam kazanmıştır. Vedat Aktuğ Kubilay, doğrudan siyasi ya da kamusal bir figür olarak öne çıkmamış olsa da, Kubilay ailesi üzerinden Cumhuriyet hafızasında yer alan isimlerden biri olarak bilinmektedir.