Zübeyde Hanım, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün annesi olarak Osmanlı Devleti’nin son dönemleri ile Millî Mücadele sürecine tanıklık etti. 1857 yılında Langaza’da doğan Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923’te İzmir’de hayatını kaybetti. Yaşamı boyunca ailesi, çocukları ve özellikle Mustafa Kemal Atatürk ile olan ilişkisi, tarihsel belgeler ve tanıklıklarla kayda geçti.
AİLESİ VE ÇOCUKLUK YILLARI
Zübeyde Hanım, Langaza’da toprak işleriyle uğraşan Sofuzadeler ailesinden Feyzullah Ağa ile Ayşe Hanım’ın tek çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesinin kökeni, II. Mehmed döneminde Karaman’dan Rumeli’ye göç eden Yörük Türkmenlere dayanıyordu. Langaza’daki Rapla Çiftliği’nde büyüyen Zübeyde Hanım, küçük yaşta okuma yazma öğrendi ve okuryazar olması nedeniyle “molla” lakabıyla anıldı. Muhafazakâr ve geleneklerine bağlı bir yaşam sürdürdü.
ALİ RIZA EFENDİ İLE EVLİLİĞİ
Gençlik yıllarında ailesiyle birlikte Selanik’e taşınan Zübeyde Hanım, Osmanlı Rüsumat İdaresi’nde memur olarak görev yapan Ali Rıza Efendi ile evlendi. Bu evlilikten altı çocukları oldu. Çocuklarından dördü küçük yaşlarda hayatını kaybetti. Aile, bir dönem Selanik’te Yenikapı Mahallesi’nde yaşadı. Daha sonra Ali Rıza Efendi’nin görevi nedeniyle Papaz Köprüsü olarak bilinen bölgede zor şartlar altında hayatlarını sürdürdüler.
Ali Rıza Efendi’nin memuriyetten ayrılarak ticaretle uğraşması ve çeşitli ekonomik sıkıntılar yaşanmasının ardından aile yeniden Selanik’e döndü. 1881 yılında Mustafa Kemal dünyaya geldi. 1890’lı yıllarda Ali Rıza Efendi’nin vefatıyla birlikte Zübeyde Hanım, çocukları Mustafa, Makbule ve Naciye’yi tek başına büyüttü.
Eşinin ölümünden sonra Selanik’te yaşamını sürdüren Zübeyde Hanım, bir süre sonra reji memuru Ragıp Hayri Bey ile evlendi. Bu evlilik, Mustafa Kemal’in ilk dönemlerde tepkisine yol açsa da zamanla aile içinde uyum sağlandı. Bu süreçte en küçük çocuğu Naciye’nin de hayatını kaybetmesiyle Zübeyde Hanım, çocuk kayıplarıyla dolu bir yaşam sürdürdü.
I. DÜNYA SAVAŞI VE İSTANBUL YILLARI
Balkan Savaşları sonrasında Selanik’in Yunanistan’a bırakılmasıyla birlikte aile, Osmanlı topraklarında yaşamaya devam etti. I. Dünya Savaşı yıllarında Zübeyde Hanım, kızı Makbule ile birlikte İstanbul’a yerleşti. Mustafa Kemal’in cephe görevleri sırasında onun kiraladığı Akaretler’deki evde yaşamını sürdürdü. Bu dönemde Mustafa Kemal’in emanet ettiği manevi evlatları da büyüttü.
Mondros Mütarekesi sonrasında Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’a dönmesiyle aile, Şişli’de kiralanan eve taşındı. Mustafa Kemal, 16 Mayıs 1919’da Millî Mücadele’yi başlatmak üzere Anadolu’ya giderken annesi Zübeyde Hanım tarafından İstanbul’dan uğurlandı.
MUSTAFA KEMAL İLE YENİDEN BULUŞMASI
Zübeyde Hanım, oğlu Mustafa Kemal ile yaklaşık üç yıl sonra, 14 Haziran 1922 tarihinde yeniden buluştu. Mustafa Kemal’in, Başkomutanlık Meydan Muharebesi hazırlıkları kapsamında İzmit’e geldiği sırada gerçekleşen bu buluşma, Askerlik Şubesi Başkanı Binbaşı Vehip Bey’in evinde yapıldı. Zübeyde Hanım, kızı Makbule Hanım ile birlikte tebdili kıyafetle Adapazarı’na giderek oğluyla bir araya geldi.
Bu buluşmanın ardından Zübeyde Hanım, Mustafa Kemal ile birlikte Ankara’ya geçti ve bir bağ evine yerleşti. Mustafa Kemal’in Büyük Taarruz öncesinde Ankara’dan ayrılmadan önce annesini ziyaret ettiği, bu ziyaretin ardından Zübeyde Hanım’ın oğluna bir mektup yazdığı kayıtlara geçti.
Oğlum, seni bekledim. Dönmedin. Çay ziyafetine gideceğini söyledin. Ama ben biliyorum, sen cepheye gittin. Sana dua ettiğimi bilesin. Harbi kazanmadan dönme.
SON GÜNLERİ VE VEFATI
Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin zaferle sonuçlanmasının ardından Zübeyde Hanım’ın sağlığı Ankara’nın iklim koşulları nedeniyle olumsuz etkilendi. Tedavi olmak ve Mustafa Kemal’in evlenmeyi düşündüğü Latife Hanım ile tanışmak amacıyla 18 Aralık 1922’de İzmir’e gitti. Son günlerini Latife Hanım Köşkü’nde geçiren Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923’te 66 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi, İzmir Karşıyaka’daki Ferik Osman Paşa Camii avlusuna defnedildi.
Zübeyde Hanım’ın mezarı, 1940 yılında anıt mezara dönüştürüldü. Mustafa Kemal Atatürk’ün isteği doğrultusunda sade bir şekilde tasarlanan anıt mezar, aynı yıl İzmir Belediyesi tarafından açıldı. Zübeyde Hanım, her yıl 14 Ocak’ta mezarı başında düzenlenen törenlerle anılmaktadır. Son günlerini geçirdiği Latife Hanım Köşkü ise 2008 yılında anı evi olarak düzenlenerek ziyarete açıldı.