ABD ile İran arasında diplomatik temasların yeniden gündeme gelmesi, Orta Doğu'da yeni bir sürecin kapısını araladı. ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'la yürütülen görüşmelerin olumlu ilerlediğini ve müzakerelerde önemli mesafe katedildiğini açıklaması, olası bir anlaşmaya yönelik beklentileri artırdı. Ancak nükleer program, Hürmüz Boğazı ve bölgesel güvenlik gibi başlıklardaki anlaşmazlıklar, taraflar arasındaki gerilimin henüz sona ermediğini gösteriyor. Diplomatik temasların askeri tehditlerle birlikte yürütülmesi ise Washington ve Tahran'ın gerçek hedeflerine ilişkin soru işaretlerini artırıyor.
ABD-İran ilişkilerindeki son gelişmeleri Türkinform muhabiri Pelin Zengin'e değerlendiren Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Levent Ersin Orallı, diplomasi masasının kurulmasında ABD'nin saldırılarının belirleyici olduğunu söyledi. Askeri müdahalelerin müzakere sürecinde bir baskı aracına dönüştürüldüğünü belirten Orallı, uluslararası siyasette güç ve çıkar odaklı yaklaşımın yeniden öne çıktığını kaydetti.
DİPLOMASİNİN ARKASINDA GÜÇ MÜCADELESİ
Uluslararası ilişkilerde diplomasi ve askeri güç arasındaki denge, özellikle büyük kriz dönemlerinde belirleyici hâle geliyor. Taraflar bir yandan müzakere yoluyla çözüm ararken diğer yandan askeri kapasiteleri ve tehditleri üzerinden karşı tarafın hareket alanını sınırlamaya çalışıyor. ABD ile İran arasındaki mevcut süreç de bu güç mücadelesinin güncel bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Orallı, ABD'nin saldırıları gerçekleşmeseydi Hürmüz Boğazı ve İran'ın nükleer kapasitesi gibi başlıkların bu ölçüde diplomatik gündeme taşınmayabileceğini ifade etti. Klasik realizmde çatışma, güç ve çıkar unsurlarının zaman zaman diplomatik masaların kurulmasında araç olarak kullanıldığını belirten Orallı, Trump döneminde bu yaklaşımın küresel siyasette yeniden belirleyici hale geldiğini dile getirdi.
Soğuk Savaş döneminde öne çıkan idealist söylemlerin yerini güç ve devlet odaklı politikalara bıraktığını kaydeden uzman, uluslararası sistemin daha sert bir döneme girdiğine dikkat çekerek mevcut tabloyu tehlikeli olarak nitelendirdi.
TRUMP VE TAHRAN'DAN KARŞILIKLI TEHDİT
Müzakerelerin geleceğini belirleyecek en önemli unsurlardan biri de tarafların askeri seçenekleri ne ölçüde kullanmaya devam edeceği. Diplomatik temaslar sürerken verilen sert mesajlar, olası bir anlaşmanın yalnızca uzlaşma koşullarına değil, tarafların birbirleri üzerinde kurabildiği baskıya da bağlı olduğunu gösteriyor.
Trump'ın nükleer silah kullanma ihtimalini gündeme getirmesi, daha ağır bombardıman tehdidinde bulunması ve İran medeniyetini yok etmeye yönelik söylemleri, Washington'ın askeri baskıyı artırma politikasının dikkat çeken örnekleri arasında yer alıyor. İran ise olası bir ABD saldırısına karşılık savaşın coğrafyasını genişletebileceği mesajını veriyor.
Tahran yönetiminin bölgedeki Amerikan üslerini ve bazı sivil hedefleri de kapsayabilecek misilleme seçeneğini koruması, çatışmanın mevcut sınırların dışına taşınabileceği endişesini beraberinde getiriyor. Orallı, her iki tarafın da bu tehditleri olası diplomatik masada pazarlık gücünü artırmak amacıyla kullandığını belirtti.
Bu karşılıklı restleşmenin yalnızca askeri bir caydırıcılık gösterisi olmadığını, aynı zamanda müzakere masasındaki güç dağılımını belirleme çabası taşıdığını ifade eden Orallı, tarafların daha sert adımlarla pazarlık pozisyonlarını güçlendirmeye çalıştığını aktardı;
“ABD'de, İran'da elini kuvvetlendirmek adına masadaki paylaşımda daha fazla söz sahibi olabilmek adına çok daha sert, çok daha güçlü tehditlerde bulunuyorlar.”
ABD'DE SAVAŞ TEPKİSİ TRUMP'IN ELİNİ ZAYIFLATIYOR
Washington'ın İran politikasında yalnızca bölgesel gelişmeler değil, Amerikan iç siyasetindeki dengeler de etkili oluyor. Askeri müdahalelerin kamuoyunda yarattığı tepki, yönetimin dış politikadaki kararlarını doğrudan etkileyebilecek unsurlar arasında bulunuyor. Özellikle savaşın maliyeti ve haklılığı üzerinden yürütülen tartışmalar, Trump'ın siyasi hareket alanını da sorgulanır hâle getiriyor.
ABD'deki siyasi gelişmelerin Trump'ın elini zayıflattığını düşünen Orallı, Demokratların İran'daki savaşı açıkça desteklemediğini ve Amerikan seçmeninin de askeri müdahaleyi doğru bulmadığını söyledi. Bu tepkilerin Trump ve Cumhuriyetçiler tarafından dikkate alındığını belirten uzman, iç politikadaki baskının diplomatik temasların yeniden önem kazanmasında etkili olduğunu değerlendirdi.
Ancak siyasi baskıya rağmen Washington'ın müzakere masasında daha güçlü bir konum elde etme arayışından vazgeçmediğine işaret eden Orallı, ABD'li karar alıcıların tarafların pazarlık gücünü en üst seviyeye çıkarmak amacıyla çok daha ağır bir saldırıyı göze aldığını düşündüğünü ifade etti. Böylece askeri baskının yalnızca İran'ı hedef alan bir strateji değil, diplomatik masadaki koşulları belirleme girişimi olarak da kullanıldığını ortaya koydu.
“BÖLGENİN KALDIRACAK GÜCÜ KALMADI”
ABD ile İran arasındaki gerilimin sonuçları iki ülkenin ilişkileriyle sınırlı kalmıyor. Olası bir çatışmanın genişlemesi, Orta Doğu'daki Amerikan askeri varlığından enerji güvenliğine, bölgesel istikrardan küresel ekonomiye kadar pek çok alanı etkileyebilir. Özellikle Hürmüz Boğazı'nın stratejik konumu, krizin uluslararası boyutunu daha da önemli hale getiriyor.
Bölgede yeni bir askeri tırmanışın ciddi sonuçlar doğurabileceğine dikkat çeken Orallı, mevcut tablonun hem bölgesel hem de küresel ölçekte endişe verici olduğunu belirtti. Orta Doğu'nun yeni bir çatışmayı kaldırabilecek gücünün ve enerjisinin kalmadığını vurgulayan uzman, bu durumun ABD Başkanı'na da açık şekilde ifade edildiğini söyledi.
Orallı, bundan sonraki süreçte tarafların atması gereken adımları değerlendirerek İran'ın çatışmayı coğrafi olarak genişletmemesi, ABD'nin ise diplomasi masasında makul ve rasyonel bir çözümü gecikmeden bulması gerektiğini aktardı;
“Bu saatten sonra temel beklenti İran'ın coğrafi anlamda savaşı yaymaması, ABD'nin de diplomasi masasında bir an evvel makul ve rasyonel bir çözüm bulması noktasındadır.”
