Çocuklara sorumluluk kazandırmak ve istenen davranışları alışkanlık haline getirmek isteyen aileler, çoğu zaman ödül ve ceza yöntemlerine başvuruyor. Oyuncaklarını toplayan çocuğa çikolata vermek, ödevini bitiren çocuğu hediyeyle sevindirmek veya olumlu davranışlarının ardından çeşitli ödüller sunmak kısa vadede işe yarıyor gibi görünebiliyor. Ancak uzmanlara göre sürekli ödüllendirme, zamanla çocuğun davranışın kendisine değil, elde edeceği karşılığa odaklanmasına neden olabiliyor.
Psikolog Fatmanur Turunç, çocuklarda ödül ve ceza sisteminin motivasyon üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Sürekli ödül vermenin uzun vadede içsel motivasyonu olumsuz etkileyebileceğini belirten Turunç, çocukların doğru davranışı yalnızca ödül almak için gerçekleştirmeye başlayabileceğine dikkat çekti.
SÜREKLİ ÖDÜL VERMEK ÇOCUĞUN MOTİVASYONUNU NASIL ETKİLİYOR?

Çocuğun her olumlu davranışının ardından ödüllendirilmesinin kısa vadede etkili olabileceğini ifade eden Turunç, bu yöntemin zamanla ödül beklentisi oluşturabileceğini söyledi.
Örneğin ödevlerini her tamamladığında ödül alan bir çocuk, ilerleyen süreçte ödül verilmediğinde sorumluluğunu yerine getirmek istemeyebilir. Böylece çocuk, ödev yapmayı gerekli veya doğru olduğu için değil, karşılığında bir şey kazanmak amacıyla gerçekleştirebilir.
Turunç, çocukları her davranışın ardından sürekli ödüllendirmek yerine ödüllerin uygun zamanlarda verilmesinin daha etkili olabileceğini belirtti.
SÜREKLİ PEKİŞTİRME VE ARALIKLI PEKİŞTİRME ARASINDAKİ FARK
Psikolojide çocukların davranış kazanma süreçleriyle ilgili sürekli pekiştirme ve aralıklı pekiştirme olmak üzere iki kavram bulunduğunu aktaran Turunç, bu iki yöntemin farklı sonuçlar doğurabileceğini anlattı.
Sürekli pekiştirme, çocuğun istenen davranışı her gerçekleştirdiğinde ödüllendirilmesi anlamına geliyor. Bu yöntemde çocuk, davranışın ardından ödül almayı beklemeye alışabiliyor. Ödülün verilmediği durumlarda ise davranışı sürdürme isteği azalabiliyor.
Aralıklı pekiştirmede ise çocuk, istenen davranışı her yaptığında değil, yalnızca bazı zamanlarda ödüllendiriliyor. Turunç, bu yöntemin öğrenilen davranışın sürdürülmesi açısından daha faydalı olabileceğini ifade etti.
OYUNCAKLARINI TOPLAYAN ÇOCUĞA HER SEFERİNDE ÇİKOLATA VERMEK DOĞRU MU?
Sürekli pekiştirme yönteminin etkisini örnekle açıklayan Turunç, oyuncaklarını her topladığında çikolata verilen bir çocuğun zamanla bu ödülü beklemeye başlayabileceğini söyledi.
Çocuk, oyuncaklarını toplama davranışını çikolata alacağı düşüncesiyle gerçekleştirebilir. Bir gün ödül verilmediğinde ise oyuncaklarını toplamayı bırakabilir.
Aralıklı pekiştirmede ise çocuk, oyuncaklarını topladığı bazı zamanlarda ödül alırken bazı zamanlarda almayabilir. Ödülün ne zaman verileceğini kesin olarak bilmemesi, davranışı sürdürme eğilimini artırabilir.
CEZA ÇOCUĞA DOĞRU DAVRANIŞI ÖĞRETMEK İÇİN YETERLİ Mİ?
Çocuk yetiştirmede ceza sisteminin istenmeyen davranışı kısa süreliğine durdurabileceğini ancak çocuğa bunun yerine hangi davranışı göstermesi gerektiğini her zaman öğretmediğini belirten Turunç, olumlu davranışların desteklenmesinin önemine dikkat çekti.
Örneğin kötü bir kelime kullanan çocuğa ceza verilmesi, o kelimeyi kullanmasını geçici olarak engelleyebilir. Ancak bu ceza, çocuğa kendisini nasıl ifade etmesi gerektiğini veya hangi kelimeleri kullanabileceğini öğretmeyebilir.
Turunç, bu tür durumlarda çocuğun istenmeyen davranışını durdurmanın yanı sıra yerine koyabileceği doğru davranışın da gösterilmesi gerektiğini vurguladı.
SERT CEZALAR ÇOCUKTA KAYGI VE ÖFKEYE YOL AÇABİLİR
Ceza yönteminin özellikle sert, korkutucu veya çocuğu aşağılayıcı şekilde uygulanmasının olumsuz sonuçlar doğurabileceğini belirten Turunç, bu tür yaklaşımların çocuklarda kaygı, öfke ve ebeveynden kaçınma gibi tepkilere neden olabileceğini ifade etti.
Çocuğun davranışını değiştirmeye çalışırken korku oluşturmanın sağlıklı bir öğrenme ortamı sağlamadığını belirten Turunç, ailelerin çocukla kurduğu iletişimin ve tutarlı sınırların önemine işaret etti.
ÇOCUKLARDA İÇSEL MOTİVASYON NASIL GELİŞTİRİLİR?
Çocuk yetiştirmede temel amacın yalnızca istenen davranışları ortaya çıkarmak olmadığını belirten Psikolog Fatmanur Turunç, asıl hedefin çocuğun sorumluluk duygusunu ve içsel motivasyonunu geliştirmek olması gerektiğini söyledi.
Bu süreçte ailelerin dikkat edebileceği noktaları da sıralayan Turunç'a göre çocukların gelişimini desteklemek için:
-
Yapılan davranışın neden önemli olduğu çocuğa açıklanmalı.
-
Yalnızca sonuç değil, çocuğun gösterdiği çaba da takdir edilmeli.
-
Yaşına ve gelişim düzeyine uygun sorumluluklar verilmeli.
-
Sınırlar tutarlı bir şekilde belirlenmeli.
-
Olumlu davranışlar desteklenmeli.
Çocukların sorumluluklarını yalnızca ödül almak için değil, davranışın önemini anlayarak yerine getirmesinin hedeflenmesi gerektiğini belirten Turunç, ailelerin ödül ve ceza yöntemlerini kullanırken çocuğun uzun vadeli gelişimini göz önünde bulundurması gerektiğine dikkat çekti.




