Av. Esat Alp Demirkaya Resmi Gazete'de yayımlanan kararla önalım davalarında rayiç bedel uygulamasının yarattığı hukuki adaletsizliğin tartışmaya açıldığını belirtti.
1 MİLYONLUK PAY İÇİN NEDEN 1,6 MİLYON ÖDENİYOR?
Demirkaya sorunu bir örnekle anlattı. Babadan çocuklara bir arsa miras kalıyor. Yıllardır ailenin elinde olan taşınmazın bir bölümünde her kardeşin hakkı bulunuyor. Kardeşlerden biri günün birinde payını ailenin hiç tanımadığı birine satıyor. Diğer kardeş kanunun tanıdığı öncelikli satın alma hakkını kullanarak payı edinmek istiyor.

Ancak karşısına beklenmedik bir durum çıkıyor. Taşınmaz payı bir milyon liraya satılmış olmasına rağmen mahkeme güncel piyasa değerini bir milyon altı yüz bin lira olarak belirliyor. Paydaştan da ikinci tutarı ödemesi isteniyor. Demirkaya alıcının bir milyon lira ödediği bir pay için neden bir milyon altı yüz bin lira ödendiğini ve aradaki altı yüz bin liralık farkın kimin cebine gireceğini sordu.
ÖNALIM HAKKI NEDİR?
Türk Medeni Kanunu'nun 732. maddesinde düzenlenen önalım diğer adıyla şufa hakkı paylı mülkiyete konu bir taşınmazda paydaşlardan birinin hissesini üçüncü kişiye satması halinde diğer paydaşlara hisseyi öncelikle satın alma imkanı tanıyor. Düzenlemenin temel amacı ortak mülkiyet ilişkisine yabancı kişilerin katılmasını sınırlandırmak ve mevcut paydaşların menfaatlerini korumak.

Demirkaya önalım hakkının başkasına ait bir payı bedelsiz edinme hakkı olmadığını vurguladı. Paydaş satın almak istediği hisse karşılığında kanunun öngördüğü bedeli ödemek zorunda.
ARALIK 2025'TE NE DEĞİŞTİ?
Uzun yıllar boyunca önalım davalarında esas alınan tutar satış sözleşmesinde kararlaştırılan bedel ile alıcıya düşen tapu giderleriydi. Aralık 2025'te yapılan kanun değişikliğiyle sistem değişti. Mahkemelerin satış bedeli yerine taşınmaz payının güncel piyasa değeri olan rayiç bedelini belirlemesi öngörüldü.
Demirkaya'ya göre düzenleme ilk bakışta taşınmazların gerçek ekonomik değerinin esas alınmasını sağlayan makul bir çözüm gibi görünebilir. Ancak hukukta ekonomik değer ile adalet her zaman aynı anlama gelmiyor.
ANAYASA MAHKEMESİ KONUYLA İLGİLİ NE DEDİ?
Anayasa Mahkemesi 16 Temmuz 2026 tarihli kararında önalım hakkının temelinde önemli bir ilke bulunduğunu hatırlattı. Önalım hakkını kullanan paydaş üçüncü kişinin kabul ettiği satış koşullarını aynen üstleniyor. Satış sözleşmesinin koşulları korunuyor ve yalnızca alıcının yerini başka bir kişi alıyor.

Demirkaya rayiç bedelin esas alınmasının tarafların serbest iradeleriyle kararlaştırdıkları satış bedelini değiştirerek bambaşka bir ekonomik sonuç doğurabildiğini belirtti. Mahkemenin belirlediği değer satış bedelinden yüksek olduğunda üçüncü kişi alıcı gerçekte ödemediği bir tutarı elde edebilecek. Değer düşük olduğunda ise alıcı zarara uğrayabilecek. Üstelik önalım hakkını kullanmak isteyen paydaş ödemesi gereken bedeli ancak yargılama sırasında öğrenebilecek.
Anayasa Mahkemesine göre devlet yalnızca mülkiyet hakkını tanımakla yetinemez. Satıcı, alıcı ve önalım hakkı sahibi arasında mülkiyet hakkından kaynaklanan menfaatler bakımından adil bir denge kurulmasını da sağlamak zorunda. Yükümlülük Anayasa'nın 5. ve 35. maddelerinde güvence altına alınıyor.
TAPUDA DÜŞÜK BEDEL VE ENFLASYON SORUNU
Demirkaya meselenin bir de diğer yüzü olduğunu hatırlattı. Türkiye'de taşınmaz satışlarında tapu harcını daha düşük ödemek amacıyla gerçek satış bedelinin tapuda daha düşük gösterildiği durumlarla karşılaşılabiliyor. Böyle bir durumda önalım hakkının yalnızca tapuda bildirilen bedel üzerinden kullanılması taşınmazı gerçekten daha yüksek bir bedelle satın alan kişiyi ciddi zarara uğratabilir.

Yüksek enflasyon da Demirkaya'ya göre önemli bir sorun. Bir taşınmaz payını satın alan kişinin uzun süren bir yargılama sonunda yıllar önce ödediği tutarı aynen geri alması parasının alım gücündeki kayıp nedeniyle ekonomik bir mağduriyet yaratabilir.
Demirkaya meselenin yalnızca satış bedelinin mi yoksa rayiç bedelin mi esas alınacağı olmadığını vurguladı. Ona göre önemli olan bir tarafın hakkını korurken diğer tarafı haksız kazanca veya zarara sürüklemeyecek adil bir sistem kurulması.
RAYİÇ BEDEL UYGULAMASI NE ZAMANA KADAR SÜRECEK?
Anayasa Mahkemesi 16 Temmuz 2026 tarihli ve E.2026/23, K.2026/162 sayılı kararıyla Türk Medeni Kanunu'nun 734. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan "rayiç bedeli" ibaresini Anayasa'ya aykırı bularak iptal etti. İbarenin iptali nedeniyle uygulanma imkanı kalmayan "gecikmeksizin" ve "kesin süre" ifadeleriyle birlikte ikinci fıkranın kalan kısmı da iptal edildi. Yeni düzenlemenin daha önce açılmış davalara uygulanmasını öngören geçici hüküm de aynı akıbeti paylaştı.
Ancak karar hemen yürürlüğe girmeyecek. Anayasa Mahkemesi ortaya çıkabilecek hukuki boşluğu göz önünde bulundurarak iptal hükmünün yürürlüğünü dokuz ay erteledi. Rayiç bedel uygulaması 6 Ağustos 2027 tarihine kadar yürürlükte kalacak. Tarihten sonrasına ilişkin belirsizliğin giderilmesi ise kanun koyucunun yapacağı yeni düzenlemeye bağlı olacak.
ÖNALIM HAKKI KAÇ AY İÇİNDE KULLANILMALI?
Demirkaya vatandaşların bilmesi gereken bir başka önemli noktanın önalım hakkının süresiz olmadığı olduğunu belirtti. Güncel düzenlemeye göre hak satışın hak sahibine bildirilmesinden itibaren üç ay içinde kullanılmalı. Her halde satış tarihinden itibaren bir yıl geçmeden kullanılması gerekiyor. Demirkaya önceki düzenleme dönemindeki satışlar bakımından geçiş hükümlerinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini hatırlattı.
KANUN KOYUCUYA DOKUZ AYLIK SÜRE
Demirkaya'nın kanaatine göre önalım hakkına ilişkin tartışma yalnızca taşınmazların hangi bedelle satın alınacağı meselesi değil. Tartışma aynı zamanda sözleşme özgürlüğünün, mülkiyet hakkının ve hukuki güvenliğin nasıl korunacağı sorunu. Önümüzdeki dokuz aylık süreçte kanun koyucunun görevinin yeni bir sistem oluşturmak olduğunu söyledi. Sistem tapuda düşük bedel gösterilmesi gibi kötüye kullanımları önlerken enflasyon nedeniyle ortaya çıkabilecek kayıpları da göz önünde bulundurmalı ve tarafların ekonomik menfaatlerini dengeli biçimde korumalı.
Demirkaya'ya göre hukuk bir kişinin hakkını korurken başka bir kişinin sebepsiz yere zenginleşmesine veya zarara uğramasına izin vermemeli. Adalet yalnızca kimin haklı olduğunu belirlemek değil haklı olanın hakkını teslim ederken başkasının hakkının çiğnenmesine de engel olmak. Demirkaya mülkiyet hakkını korumanın yalnızca tapudaki ismi korumak olmadığını vurguladı. Ona göre tapunun arkasındaki emeğin, ekonomik güvenliğin ve adalet beklentisinin de korunması gerekiyor.


