Yapay zekâ teknolojilerinde küresel rekabet giderek kızışırken ABD ve Çin arasındaki mücadele yalnızca teknoloji şirketlerinin yatırımlarıyla sınırlı kalmıyor. Trilyon dolarlık altyapı harcamaları, çip üretimi, veri merkezleri, robotik teknolojiler ve uzay ekonomisi yeni dönemin stratejik başlıkları arasında yer alıyor. Bir tarafta yapay zekâ yatırımlarının ekonomik getirisi tartışılırken diğer tarafta teknolojik üstünlüğü ele geçirme yarışı hızlanıyor.
Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cüneyt Dirican, Türkinform'a yaptığı değerlendirmede yapay zekâ tartışmalarının arkasında yalnızca teknolojinin kontrolden çıkacağı endişesinin bulunmadığını, yatırım maliyetleri, kârlılık beklentileri ve ABD-Çin rekabetinin de belirleyici olduğunu ifade etti. Dirican, Türkiye'nin ise bu dönüşümü yalnızca izleyen değil, teknoloji üreten ve yön veren ülkeler arasında yer alması gerektiğine dikkat çekti.

YAPAY ZEKÂ TARTIŞMALARININ ARKASINDA NE VAR?
Yapay zekâ cephesindeki tartışmaların giderek büyüdüğünü belirten Dirican, Daron Acemoğlu ile The Economist arasında başlayan tartışmaların ardından büyük teknoloji şirketlerinin yapay zekâ gelişiminin yavaşlatılmasına yönelik açıklamalarının gündeme geldiğini hatırlattı. ABD Başkanı Donald Trump'ın bu süreci durdurmayacağı yönündeki yaklaşımı ve Çin ile gerçekleştirilen temaslarda yapay zekânın yeniden gündeme gelmesiyle rekabetin daha da görünür hale geldiğini ifade etti.
Dirican'a göre teknoloji şirketlerinin yapay zekâ konusunda frene basma isteğinin arkasında yalnızca Skynet benzeri senaryolar ve kontrol kaybı endişeleri bulunmuyor. Asıl mesele, yapay zekâ yatırımlarının gerektirdiği yüksek maliyetler ve bu yatırımların ne ölçüde kârlı olacağı.
Yapay zekâ altyapısının kurulması için veri merkezleri, enerji kaynakları ve özellikle soğutma sistemlerine çok büyük bütçeler ayrılması gerektiğini belirten Dirican, şirketlerin trilyon dolar seviyelerine ulaşabilecek yatırımların geri dönüşünü sorguladığını dile getirdi. Şirketlerin yatırımcıları ve yönetim kurullarını ikna edebilmek için zaman zaman yapay zekânın kontrolden çıkabileceği yönündeki endişeleri öne çıkardığını değerlendirdi.
YAPAY ZEKÂ BALONU PATLAR MI?
Yapay zekâ yatırımlarının beklenen getiriyi sağlayamaması halinde teknoloji hisselerinde ciddi bir düzeltme yaşanabileceğine işaret eden Dirican, bu durumun yapay zekâ balonunun patlaması riskini beraberinde getirdiğini söyledi.
Mevcut teknoloji ve yapay zekâ şirketlerinin piyasa değerlerinin yüksek beklentilerle şekillendiğini belirten Dirican, yatırımların kârlılığa dönüşmemesinin hem şirketleri hem de yatırımcıları zor durumda bırakabileceğini ifade etti. ABD yönetiminin de teknoloji şirketlerinin de böyle bir tabloyu istemediğini kaydeden Dirican, küresel rekabetin bu nedenle yalnızca teknolojik gelişim üzerinden değil, ekonomik sürdürülebilirlik üzerinden de şekillendiğini vurguladı.

ABD VE ÇİN ARASINDAKİ YARIŞIN MERKEZİNDE NEDEN ÇİP VE VERİ VAR?
Yapay zekâ rekabetinin en önemli boyutlarından birinin ABD ile Çin arasındaki teknolojik üstünlük mücadelesi olduğunu belirten Dirican, çiplerin ve nadir elementlerin bu yarışta kritik öneme sahip olduğunu dile getirdi.
Dirican, ABD Başkanı Donald Trump'ın Grönland'a yönelik ilgisinin de yalnızca coğrafi veya siyasi nedenlerle açıklanamayacağını değerlendirdi. Arktik bölgesinden geçen ticaret yolları, nadir element kaynakları ve veri merkezlerinin soğutma maliyetleri açısından bölgenin stratejik avantajlar taşıdığına dikkat çekti.
Yapay zekâ veri merkezlerinin yüksek enerji ve soğutma ihtiyacının bulunduğunu hatırlatan Dirican, bu merkezlerin daha soğuk bölgelere taşınmasının maliyetleri düşürebileceğini belirtti. Ayrıca Grönland'ın nadir elementler bakımından taşıdığı potansiyelin de teknolojik rekabet açısından önem taşıdığını ifade etti.
Dirican'a göre asıl mücadele, veriye sahip olmanın ötesinde o veriyi işleyen çipleri ve teknolojik altyapıyı kontrol edebilmek. Bu nedenle çip üretimi ve nadir elementlere erişim, küresel güç mücadelesinin temel unsurları arasında bulunuyor.
YAPAY ZEKÂ ÜNİVERSİTELERİ VE EĞİTİM SİSTEMİNİ NASIL DEĞİŞTİRECEK?
Yapay zekânın gelişiminin akademik dünyada da köklü bir dönüşüm yarattığını belirten Dirican, özellikle sosyal bilimler alanında ders içeriklerinin hazırlanması, eğitim materyallerinin oluşturulması, soru üretilmesi ve sınav süreçlerinin yürütülmesinde yapay zekânın önemli kapasiteye ulaştığını söyledi.
Kod yazabilen, formüller oluşturabilen, karmaşık matematiksel denklemleri çözebilen ve ekonomik modeller geliştirebilen yapay zekâ sistemlerinin çok kısa sürede sonuç üretebildiğine dikkat çeken Dirican, daha önce günler sürebilen eğitim içeriklerinin hazırlanmasının dakikalar içinde gerçekleştirilebildiğini ifade etti.
Bu gelişmelerin üniversitelerin geleneksel yapısını sorgulatmaya başladığını belirten Dirican, yüksek maliyetli kampüsler ve geleneksel eğitim modellerinin gelecekte nasıl bir konumda olacağının tartışılması gerektiğini dile getirdi.
Akademide yapay zekâ kullanımının makale üretiminden hakem değerlendirmelerine, ekonometrik analizlerden araştırma süreçlerine kadar yayıldığını kaydeden Dirican, önümüzdeki 3-5 yıllık dönemde akademik üretimde insan katkısının nasıl konumlanacağına ilişkin tartışmaların daha da büyüyebileceğini değerlendirdi.
ROBOTİK TEKNOLOJİLER İŞ DÜNYASINI NASIL DÖNÜŞTÜRECEK?
Yapay zekâdaki ilerlemeye kıyasla robotik teknolojilerin daha yavaş geliştiği yönünde bir algı bulunduğunu ancak bu alanda da önemli adımlar atıldığını belirten Dirican, özellikle Çin'in robotik üretim kapasitesini hızla artırdığına dikkat çekti.
Elektrikli otomobil pazarında güçlü bir konuma ulaşan Çin'in robotik teknolojilerde de çok sayıda üreticiyle rekabet ettiğini ifade eden Dirican, ABD'nin Elon Musk ve Tesla'nın Optimus robotları üzerinden bu yarışa karşılık vermeye çalıştığını söyledi. Ancak ABD'nin bu rekabette yalnızca tek bir şirketin gücüne dayanmasının yeterli olmayacağını değerlendirdi.
Dirican, Avrupa Birliği'nin ise yapay zekâ ve robotik teknolojilerdeki küresel yarışta geride kalma riskiyle karşı karşıya olduğunu belirtti. Çin'in akademik üretim, patent ve teknoloji geliştirme alanlarındaki ilerlemesinin küresel rekabetin yönünü değiştirdiğini vurguladı.
2030 SONRASINDA İŞ GÜCÜ VE SANAYİDE NELER DEĞİŞECEK?
Yapay zekâ ve robotik teknolojilerin 2030'lu yıllardan itibaren iş dünyasında ve sanayide çok daha büyük dönüşümlere yol açabileceğini belirten Dirican, ucuz ve kalifiye iş gücüne dayalı rekabet anlayışının değişebileceğini ifade etti.
Robotların üretim süreçlerinde daha fazla yer almasıyla geleneksel istihdam modellerinin dönüşeceğine dikkat çeken Dirican, sanayi devrimi sonrasında ortaya çıkan kalifiye iş gücü ihtiyacının da yeniden şekillenebileceğini söyledi.
Bu değişimin yalnızca iş gücü piyasasını değil, üniversitelerin ve mesleki eğitim kurumlarının geleceğini de etkileyeceğini belirten Dirican, eğitim sisteminin yeni teknolojik ihtiyaçlara göre yeniden değerlendirilmesi gerektiğini dile getirdi.
TÜRKİYE YAPAY ZEKÂ VE ROBOTİK DÖNÜŞÜME HAZIR MI?
Dirican'a göre Türkiye açısından en önemli sorun, kamu kurumlarının, sanayinin ve iş dünyasının bu büyük dönüşüme henüz yeterince hazırlıklı olmaması. Türkiye'nin yeni teknolojileri kullanmanın ötesine geçerek üretici konuma gelmesi gerektiğini belirten Dirican, bu alanda kapsamlı bir stratejik vizyon belgesine ve yol haritasına ihtiyaç bulunduğunu vurguladı.
Rekabetin hâlâ reel kur, düşük iş gücü maliyeti, ihracat ve uluslararası sermaye hareketleri üzerinden tartışılmasının yeterli olmadığını ifade eden Dirican, yapay zekâ ve robotik teknolojilerin sanayinin rekabet koşullarını kökten değiştirebileceğine dikkat çekti.
Özellikle otomasyonun Endüstri 5.0'dan sonraki aşamalara ilerlemesiyle Türkiye'nin dış ticaret açığını nasıl yöneteceği ve sosyal güvenlik sistemini nasıl sürdüreceği gibi soruların şimdiden tartışılması gerektiğini belirtti.
Dirican, Türkiye'nin teknolojik altyapıyı başka ülkelerden satın alan bir konumda kalması halinde küresel rekabette zorlanacağını ifade ederek, "Veriye hükmeden, çipe hükmeden olacak" yaklaşımıyla çip teknolojilerinin önemine dikkat çekti.
TÜRKİYE'NİN HEDEFİ ÇİP VE KUANTUM BİLGİSAYAR OLMALI
Türkiye'nin geçmişte kartlı ödeme sistemleri alanında önemli bir teknoloji ve bilgi birikimi oluşturduğunu hatırlatan Dirican, buna rağmen POS ve ATM cihazlarının ithal edilmesinin küresel rekabet açısından önemli bir çelişki oluşturduğunu değerlendirdi.
Benzer bir tablonun yapay zekâ, robotik ve çip teknolojilerinde yaşanmaması gerektiğini belirten Dirican, Türkiye'nin kuantum bilgisayar ve çip üretimini stratejik hedefler arasına alması gerektiğini söyledi.
Dirican, yalnızca teknolojiyi kullanan değil, teknolojiyi geliştiren, patent sahibi olan ve küresel markalar ortaya çıkaran bir üretim modeline ihtiyaç duyulduğunu vurguladı.
UZAY EKONOMİSİ YENİ TEKNOLOJİK YARIŞIN NERESİNDE?
Dijitalleşme ve Endüstri 4.0-5.0 tartışmalarının daha büyük bir dönüşümün ara aşamaları olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirten Dirican, yeni teknolojilerin aynı zamanda uzay ekonomisinden daha fazla pay alma hedefinin araçları olduğunu ifade etti.
Uzayda kolonileşme, uzaya erişimin hızlanması ve uzay ekonomisinin büyümesiyle birlikte ülkelerin teknoloji üretme kapasitelerinin daha da önemli hale geleceğini dile getiren Dirican, patent sahibi olmayan ve teknolojik gelişmelere yön veremeyen ülkelerin yeni ekonomik düzende geride kalabileceği uyarısında bulundu.
Dirican, bu sürecin yalnızca teknoloji şirketleri arasındaki bir yarış olmadığını; ülkelerin gelecekteki ekonomik ve stratejik konumlarını da belirleyeceğini kaydetti.
TÜRKİYE YENİ TEKNOLOJİLERİ ÜRETEN TARAFTA NASIL YER ALABİLİR?
Türkiye'nin yapay zekâ ve robotik alanında yalnızca mevcut teknolojileri kullanmakla yetinmemesi gerektiğini belirten Dirican, organize sanayi bölgelerine benzer şekilde uzay girişimleri, yapay zekâ ve robotik teknolojiler için özel kümelenmeler oluşturulmasının önemine dikkat çekti.
Meslek yüksekokullarının, üniversitelerin ve sanayi kuruluşlarının bu dönüşüme ne ölçüde hazır olduğunun sorgulanması gerektiğini ifade eden Dirican, eğitimden üretime kadar uzanan bütüncül bir yol haritasına ihtiyaç olduğunu söyledi.
Tarım ve gıda üretiminde de teknolojik bağımsızlığın önem taşıdığını belirten Dirican, yalnızca ham ürün üretmenin yeterli olmayacağını; işlenmiş gıda, sanayi tipi üretim ve yüksek teknoloji altyapısının birlikte geliştirilmesi gerektiğini değerlendirdi.
Dirican, traktör, yakıt, tarım ekipmanı ve üretim araçlarında dışa bağımlılığın devam etmesi halinde maliyet avantajı oluşturmanın ve küresel rekabette güç kazanmanın zorlaşacağını dile getirdi.
YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA TÜRKİYE'Yİ NASIL BİR GELECEK BEKLİYOR?
Dünya nüfusundaki değişim, yaşlanma ve Türkiye'nin demografik sorunlarının da teknolojik dönüşümle birlikte ele alınması gerektiğini belirten Dirican, üniversite eğitiminin süresinin kısaltılması gibi tartışmaların arkasında daha büyük bir ekonomik ve toplumsal dönüşüm bulunduğunu ifade etti.
Dirican'a göre Türkiye'nin yalnızca kısa vadeli enflasyon, faiz, asgari ücret ve kamu istihdamı tartışmalarına odaklanması yeterli değil. Yaşlanan nüfus, verimlilik, otomasyon, uzay ekonomisi ve yüksek teknoloji üretimi gibi başlıkların da ülkenin uzun vadeli stratejisinde yer alması gerekiyor.
Yapay zekâ ve robotik teknolojilerin şekillendirdiği yeni dönemde teknoloji üreten, patent geliştiren ve küresel rekabete yön veren ülkelerin avantaj sağlayacağını vurgulayan Dirican, Türkiye'nin bu yarışta seyirci konumunda kalmaması gerektiğini belirtti.
Dirican, yeni teknolojik düzende rekabet edebilmek için bugünden stratejik adımlar atılması gerektiğine işaret ederek, değerlendirmesini yapay zekâ ve robotik çağında yalnızca teknolojiyi takip etmenin yeterli olmayacağı, bu teknolojileri geliştiren ve yöneten tarafta yer almanın belirleyici olacağı mesajıyla tamamladı.








