Türk kültürünün eski inanç dünyasında önemli bir yere sahip olan Umay Ana, yalnızca annelerin ve çocukların koruyucusu olarak değil, bereketin, yaşamın devamlılığının ve siyasi meşruiyetin sembollerinden biri olarak da kabul ediliyor. Orhun Yazıtları'ndan Dîvânu Lugâti't-Türk'e uzanan tarihî kaynaklarda adı geçen Umay Ana'nın Türk topluluklarındaki yeri, günümüze ulaşan inanç ve geleneklerde de izlerini koruyor.
Türkinform'a konuşan Prof. Dr. Naciye Yıldız, Umay Ana'nın eski Türk inanç sistemindeki konumunu, annelik ve çocuklarla ilişkisini, İslamiyet sonrasındaki dönüşümünü ve Türk kültüründeki daha geniş anlamını değerlendirdi. Yıldız, Umay Ana'nın bir tanrıça olarak değil, Gök Tanrı'nın yardımcı ruhlarından biri olan önemli bir dişil iye olarak ele alınması gerektiğini belirtti.
UMAY ANA ESKİ TÜRK İNANCINDA NASIL BİR YERE SAHİPTİ?
Prof. Dr. Naciye Yıldız'a göre Umay, Türk mitolojisinde koruyucu ve bereket veren dişi bir iye olarak öne çıkıyor. Hamile kadınların, anne karnındaki bebeklerin, yeni doğan çocukların ve hayvan yavrularının koruyucusu kabul ediliyor.
Umay Ana'nın temel işlevlerinden biri, doğum yapan annelerin ve dünyaya gelen yavruların hayatta kalmasını sağlamak olarak anlatılıyor. Zor doğumlarda anneye yardım ettiğine, yeni doğanları koruduğuna ve yaşamın devamlılığına katkı sunduğuna inanılıyor. Çocuğu olmayan veya dünyaya getirdiği çocukları yaşamayan kadınların da Umay'a dua ettiği aktarılıyor.
Yıldız, Yakut inancında Umay'ın gök alemindeki süt gölünden getirdiği bir damlayı bebeğin dudaklarına sürerek ona can veren bir ruh kazandırdığına ilişkin anlatının bulunduğunu belirtti.
Umay Ana'nın güzellik, iffet, şifa ve bereketle de ilişkilendirildiğini aktaran Yıldız, bu figürün yalnızca koruyucu bir ruh olarak değerlendirilmesinin yeterli olmadığını ifade etti. Umay'ın Hüma kuşuyla ilişkilendirilen biçiminin ise talih ve devlet kutu kavramlarıyla bağlantılı olduğunu kaydetti.

ORHUN YAZITLARI'NDA UMAY ANA'NIN İZLERİ
Umay Ana'nın tarihî önemini ortaya koyan kaynakların başında 8. yüzyıla ait Orhun Yazıtları geliyor. Prof. Dr. Naciye Yıldız, Kül Tigin Yazıtı'nda Bilge Kağan'ın annesi İlbilge Hatun'dan söz ederken Umay Ana'ya benzetme yaptığını hatırlattı.
Yazıtta yer alan "Umay teg ögüm katun kutınga inim Köl Tigin er at boltı" ifadesi, "Umay gibi annem hatunun kutu sayesinde küçük kardeşim Kül Tigin er adını aldı" şeklinde aktarılıyor.
Yıldız, bu ifadede Umay'ın kut veren özelliğinin öne çıktığını belirtti. Bilge Kağan'ın annesini Umay'a benzetmesi, Umay'ın koruyuculuk ve kut verme işlevlerinin dönemin inanç dünyasındaki önemini gösteriyor.
Tonyukuk Yazıtı'nda da Umay'ın adı Tanrı ve kutsal Yer-Su ile birlikte anılıyor. Zaferin anlatıldığı bölümde geçen "Tengri, Umay, Iduk Yer-Sub basa berti erinç" ifadesi, Tanrı, Umay ve kutsal Yer-Su'nun yardımcı olduğuna yönelik inancı yansıtıyor.
Yıldız, bu kullanımın Umay'ın yalnızca doğum ve çocuklarla ilgili bir figür olmadığını, koruyuculuk ve kut verme özellikleriyle daha geniş bir inanç dünyasında yer aldığını gösterdiğini belirtti.
UMAY İSMİNİN KÖKENİ DOĞUMLA İLİŞKİLENDİRİLİYOR
Umay Ana'nın kültürel konumunu anlamak için isminin kökeni de önem taşıyor. Prof. Dr. Naciye Yıldız, "Umay" kelimesinin Eski Türkçedeki "uma" kökünden türediğini belirtti. Bu kökün plasenta, son, anne karnı, döl yatağı ve doğum anlamlarıyla ilişkili olduğunu aktardı.
Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde Umay'ın, kadın doğurduktan sonra karnından çıkan son olarak tanımlandığını belirten Yıldız, eserde "Umayka tapınsa ogul bolur" atasözünün de yer aldığını söyledi.
Söz konusu ifade, Umay'a saygı gösterilmesiyle erkek çocuk sahibi olma inancı arasındaki ilişkiyi ortaya koyuyor. Yıldız'a göre kelimenin doğumla bağlantılı anlamları, Umay'ın insan hayatının başlangıcındaki koruyucu rolünü açıklayan önemli unsurlar arasında bulunuyor.
UMAY ANA TANRIÇA MI, KORUYUCU RUH MU?
Umay Ana'nın eski Türk inanç sistemindeki konumu konusunda farklı değerlendirmeler bulunuyor. Prof. Dr. Naciye Yıldız, Umay'ın tanrıça olarak nitelendirilmesine karşı çıkarak bu konuda tarihî bulguların dikkate alınması gerektiğini belirtti.
Yıldız, Umay'a tapınıldığını gösteren herhangi bir bulgunun bulunmadığını ifade etti. "Tapınmak" kelimesinin Türkçede saygı ve sevgi göstermek anlamlarında da kullanılabildiğine dikkat çeken Yıldız, yalnızca bu kelimeden hareketle Umay'ın tanrıça olduğu sonucuna ulaşılmasının doğru olmadığını söyledi.
Eski Türk inanç sisteminde tek Tanrı'nın Gök Tanrı olduğunu belirten Yıldız, Umay'ı semavi dinlerdeki melekler gibi Tanrı'nın yeryüzündeki yardımcı ruhlarından biri olarak değerlendirdi. Yer-Su Ana gibi başka dişil iyelerin de bu inanç dünyasında bulunduğunu kaydetti.
UMAY ANA'NIN İZLERİ FATMA ANA İNANCINDA YAŞIYOR
İslamiyet'in kabulünden sonra Umay Ana ile ilgili bazı inanç ve uygulamaların farklı bir kimlik altında yaşamaya devam ettiğini belirten Prof. Dr. Naciye Yıldız, bu dönüşümde Hz. Fatma figürünün öne çıktığını ifade etti.
Yıldız'a göre Umay Ana'ya atfedilen kut ve bereket getirme özellikleri, İslamiyet sonrasında Hz. Fatma'ya yönelen bazı geleneksel uygulamalarda karşılık buldu. Bir işe başlanırken "Hz. Fatma'nın eliyle" denilmesi ve doğum sırasında "Benim elim değil, Fatma Ana'nın eli" ifadesinin kullanılması bu aktarımın örnekleri arasında yer alıyor.
Yıldız, doğum yapan kadınların kolay doğum yapması amacıyla kullanılan bu sözlerin, eski Türklerdeki Umay Ana'nın eliyle ilişkilendirilen ritüelin İslami bir kimliğe bürünmüş biçimi olduğunu belirtti.
Umay Ana inancının yalnızca Anadolu'da değil, Türkistan coğrafyasındaki Türk toplulukları arasında da günümüze kadar korunduğunu aktardı.
UMAY ANA SADECE ANNELİĞİN DEĞİL, DEVLET KUTUNUN DA SEMBOLÜ
Umay Ana'nın yalnızca anneler ve çocuklarla ilişkilendirilmesinin bu figürün kültürel anlamını daralttığını belirten Yıldız, eski Türk devlet anlayışındaki rolüne de dikkat çekti.
Yıldız'ın aktardığına göre eski Türk devlet geleneğinde kağanın kutunu Gök Tanrı'dan, hatunun kutunu ise Umay'dan aldığına inanılıyordu. Bu yönüyle Umay, siyasi meşruiyetin ve soyun devamlılığının teminatı olarak görülüyordu.
Hüma kuşu olarak tasvir edilen Umay'ın, hakan olacak kişinin başına konması da kut verme inancıyla devlet yönetimi arasındaki ilişkiyi ortaya koyuyordu. Yıldız, bu yönüyle Umay'ın Türk kültüründe annelik ve koruyuculuğun ötesinde toplumsal ve siyasi anlamlar taşıdığını vurguladı.

UMAY ANA HAKKINDA DOĞRU BİLİNEN YANLIŞLAR
Prof. Dr. Naciye Yıldız, Umay Ana hakkında günümüzde bazı yanlış değerlendirmelerin bulunduğunu belirterek bunların başında Umay'ın tanrıça olarak tanımlanmasının geldiğini söyledi.
Yıldız, Umay'ın bir tanrıça olmadığını, Gök Tanrı'nın yardımcı ruhlarından biri olarak kabul edildiğini ifade etti. Bir diğer yanlışın ise Umay'ın zamanla kötü bir dişil ruha dönüştüğü yönündeki görüş olduğunu belirtti.
Albastı ve alkarısı gibi olumsuz ruhların Umay'ın ataerkil dönemde değer kaybetmesiyle ortaya çıktığı iddiasını doğru bulmayan Yıldız, iyilik ve kötülük gibi karşıtlıkların her zaman birlikte var olduğunu söyledi. Umay'ın olumlu işlevlerini korurken albastı ve alkarısı gibi olumsuz figürlerin de aynı kültür çevresinde varlığını sürdürdüğünü kaydetti.
Yıldız, "umacı" kelimesinin de Umay'ın olumlu özelliklerinin olumsuza dönüşmesiyle ortaya çıktığı görüşüne katılmadığını belirtti. Aynı kökten türeyen kelimelerin zamanla farklı anlamlar kazanabileceğini ifade etti.
Umay'ın yalnızca beyaz veya gümüş saçlı kadın biçiminde tasvir edilmesinin de eksik bir yaklaşım olduğunu belirten Yıldız, bu figürün kuş biçiminde de anlatıldığını aktardı.
UMAY ANA UNUTULDU MU, YOKSA YAŞAMAYA DEVAM MI EDİYOR?
Günümüzde Umay Ana'ya yönelik ilginin artmasını kültürel köklere dönüş arayışıyla ilişkilendiren Prof. Dr. Naciye Yıldız, Batı toplumlarının mitolojik figürleri tanınırken Türk kültürüne ait figürlerin yeterince bilinmediğine yönelik farkındalığın bu ilgiyi artırdığını söyledi.
Türk dünyasında ve Türkiye'de kültürel mirasa yönelik çalışmaların Umay Ana'nın yeniden gündeme gelmesinde etkili olduğunu belirten Yıldız, kadın figürlerinin farklı bir bakış açısıyla ele alınmasının da bu ilgiyi desteklediğini ifade etti.
Yıldız, Umay Ana'nın yalnızca annelik ve çocuklarla ilişkilendirilen bir figür olmadığını, kut ve bereket veren, hayatın devamlılığını sağlayan olumlu bir ruh olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Umay Ana'nın tamamen unutulup sonradan hatırlanan bir figür olmadığını belirten Yıldız, özel isim olarak yaşatıldığını, Türk dünyasındaki inançlarda ve sözlü kültür ürünlerinde günümüze kadar varlığını koruduğunu kaydetti.




