Türk bilim tarihi açısından önemli eserlerden biri kabul edilen Türkî Hisâb, 565 yıl sonra kapsamlı bir inceleme, matematiksel değerlendirme ve tıpkıbasımla yeniden okuyucuyla buluştu. Ulaşılabilen en erken tarihli Türkçe matematik kitabı olarak değerlendirilen eserin bilinen tek nüshası, Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi’nde korunuyor.
Yazarı kesin olarak belirlenemeyen eserin mevcut nüshası, Ağustos 1461’de bugün Kuzey Makedonya sınırları içerisinde bulunan Kalkandelen’de, diğer adıyla Tetova’da istinsah edildi. Bilim tarihçisi Cevat İzgi’nin çalışmalarında yer verdiği eser, daha sonra Prof. Dr. İhsan Fazlıoğlu ve farklı araştırmacıların incelemeleriyle bilim dünyasında daha ayrıntılı biçimde ele alındı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığının 2026 tarihli yeni yayını ise Doç. Dr. Elif Baga tarafından hazırlandı.
565 YILLIK ESER YENİDEN YAYIMLANDI
Türkî Hisâb’ın yeni yayımında eserin yalnızca günümüz okuyucusuna aktarılmasıyla yetinilmedi. Tenkitli metin, matematiksel değerlendirmeler ve ayrıntılı incelemelerin yanı sıra tarihi nüshanın renkli tıpkıbasımına da yer verildi.
Eserin adı da nüshada yer alan “Türkî Hisâb” yani “Türkçe hesap” ifadesinden geliyor. Türkçe bilim tarihi açısından özel bir yere sahip olan kitap, matematik bilgisinin Osmanlı coğrafyasında Türkçe olarak aktarılmasının erken örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.
DÖRT İŞLEMDEN CEBRE UZANAN MATEMATİK
Dört ana bölümden oluşan Türkî Hisâb’da temel matematikten daha ileri hesaplama yöntemlerine kadar çok sayıda konu ele alınıyor. Kitapta dört işlem, oran ve orantı, kesirli hesaplamalar ve altmış tabanlı sayı sistemi gibi başlıklar bulunuyor.
Eserin dikkat çeken bölümlerinden birini ise bilinmeyenli denklemler oluşturuyor. Cebir ve mukabele kapsamında dönemin matematik geleneğinde kullanılan altı temel denklem türünün çözüm yöntemleri ayrıntılı şekilde anlatılıyor.
Bu yönüyle Türkî Hisâb, yalnızca temel hesap işlemlerini öğreten bir eser olmaktan çıkıyor ve 15. yüzyıldaki matematik bilgisinin seviyesine ilişkin önemli ipuçları sunuyor.
ŞEKER FİYATLARINDAN İŞÇİ ÜCRETLERİNE
Türkî Hisâb’ın önemi yalnızca matematik tarihiyle sınırlı değil. Kitapta verilen problemlerin önemli bir bölümü günlük hayattan alınan örnekler üzerinden anlatılıyor. Alım-satım işlemleri, kâr ve zarar hesapları, hız, zaman ve işçi ücretleri gibi konular matematik problemlerinin içine dahil ediliyor.
Özellikle dönemin ticaret hayatına ilişkin örnekler dikkat çekiyor. Farklı miktarlardaki şekerlerin fiyatları ve yapılan alışverişin kâr mı yoksa zarar mı getirdiği gibi sorular üzerinden hesaplama yöntemleri gösteriliyor.
Bu örnekler sayesinde eser, 15. yüzyılda kullanılan matematik yöntemlerinin yanı sıra dönemin ölçü birimleri, ticaret anlayışı ve günlük ekonomik yaşamı hakkında da araştırmacılara bilgi sağlıyor.
BİLİNEN TEK NÜSHASI BURSA’DA KORUNUYOR
Türkî Hisâb’ın günümüze ulaştığı bilinen tek nüshası Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi’nin Haraççıoğlu Koleksiyonu’nda bulunuyor. Eserin bu özelliği, tarihi nüshanın korunmasını ve bilim dünyasına kazandırılmasını daha da önemli hale getiriyor.
Kitabın fiziksel özellikleri de dönemin kültürel ve ticari ilişkilerine ilişkin farklı ipuçları sunuyor. Sayfalardaki filigranlar ve kullanılan kâğıt üzerine yapılan incelemeler, eserin üretildiği dönemde Balkanlar ile Avrupa arasındaki ticaret ağlarının bilimsel ve kültürel üretime de yansıdığını gösteriyor.
Böylece Türkî Hisâb yalnızca içindeki matematik bilgileriyle değil, kullanılan malzemeden yazıldığı coğrafyaya kadar farklı yönleriyle 15. yüzyıl Osmanlı dünyasını anlamaya katkı sağlayan kaynaklardan biri olarak öne çıkıyor.
TÜRKÇENİN BİLİM DİLİ OLARAK TARİHİNE IŞIK TUTUYOR
Eserin bilim tarihi açısından öne çıkan en önemli özelliklerinden biri de matematik konularının Türkçe anlatılması. Arapçanın İslam bilim dünyasında uzun süre temel bilim dili olarak kullanıldığı bir dönemde Türkçe hazırlanmış kapsamlı bir matematik metninin bulunması, dil tarihi açısından da önem taşıyor.
Türkî Hisâb, matematik terimlerinin ve karmaşık hesaplama yöntemlerinin Türkçe ifade edilebildiğini gösteren erken örneklerden biri olarak değerlendiriliyor. Bu nedenle eser, matematik tarihinin yanı sıra Türk dilinin bilimsel kavramları karşılama ve aktarma sürecini inceleyen araştırmacılar için de önemli bir kaynak niteliği taşıyor.
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığının yeni yayınıyla yeniden bilim dünyasının gündemine taşınan 565 yıllık eser, Türkçenin bilim dili olarak tarihsel gelişimine ve Osmanlı coğrafyasındaki matematik birikimine ışık tutmaya devam ediyor.
