Türkçede kelime türlerini incelerken fiilimsi konusu, hem dil bilgisi hem de anlam derinliği açısından büyük önem taşır. Fiilimsiler, fiilden türeyen ancak cümlede farklı görevler üstlenen kelimelerdir.
FİİLİMSİ NEDİR?
Fiilimsi, kökeni fiil olan ancak cümlede fiil dışında görevler üstlenen kelimelerdir. İsim, sıfat veya zarf görevinde kullanılabilirler. Fiilimsiler sayesinde cümleler hem anlam hem de yapısal olarak zenginleşir.
Örnek:
- “Koşmak sağlıklıdır.” → “Koşmak” burada isim-fiil görevindedir.
- “Koşan çocuk yoruldu.” → “Koşan” burada sıfat-fiil görevindedir.
Fiilimsiler, fiil gibi zaman veya kip çekimi almazlar ancak fiilden türediği için anlam bakımından fiile yakındırlar.
FİİLİMSİ EKLERİ NELERDİR?
Fiilimsiler, köklerine eklenen belirli eklerle oluşur. Bu ekler sayesinde fiilimsi cümlede farklı görevler alır.
Başlıca fiilimsi ekleri:
- -ma / -me / -mak / -mek → isim-fiil ekleri
- -an / -en / -ası / -esi → sıfat-fiil ekleri
- -erek / -ar / -ip / -ince / -dikçe / -meden → zarf-fiil ekleri
Fiilimsi ekleri yapım eki mi sorusu sık sorulur. Evet, fiilimsiler fiilden türetilmiş yapım eki alarak cümlede yeni görevler üstlenirler.
FİİLİMSİ NASIL BULUNUR?
Fiilimsiyi cümlede bulmak için şu kriterleri inceleyebilirsiniz:
- Kelime fiilden türemiş mi?
- Cümlede yüklem görevinde mi yoksa isim/sıfat/zarf görevinde mi?
- Kelime zaman veya kip çekimi alıyor mu?
Örnek:
- “Yüzmek çok keyiflidir.” → “Yüzmek” fiilden türemiş ve isim-fiil görevindedir.
FİİLİMSİ ÖRNEKLERİ
Fiilimsilerin kullanımını anlamak için farklı türlerden örnekler verelim:
İsim-Fiil Örnekleri:
- Koşmak, yazmak, okumak
Sıfat-Fiil Örnekleri:
- Koşan çocuk, yazılan mektup, yapılan çalışma
Zarf-Fiil Örnekleri:
- Koşarak, yazıp, gelince
FİİLİMSİ EKLERİ YAPIM EKİ Mİ?
Fiilimsiler, köklerine eklenen yapım ekleri sayesinde oluşur. Bu ekler, kelimenin görevini değiştirir ve cümlede farklı bir anlam katmanı yaratır. Örneğin, “yazmak” fiilinden “yazıcı” türetilirse burada -cı yapım ekidir.
FİİLİMSİ YÜKLEM OLUR MU?
Fiilimsiler yüklem olamazlar. Çünkü yüklem cümlede fiil görevi üstlenen kelimedir ve zaman/kip alır. Fiilimsiler ise fiilden türeyip isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır.
Örnek:
- “Okumak zevkli.” → “Okumak” yüklem değil, özne görevindedir.
FİİLİMSİ GRUBU NEDİR?
Fiilimsiler üç grupta incelenir:
- İsim-Fiil (Mastar) → cümlede isim gibi görev yapar.
- Sıfat-Fiil (Ortaç) → cümlede sıfat gibi görev yapar.
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil) → cümlede zarf gibi görev yapar.
Her grup, fiil kökünden türeyen ve cümlede farklı işlev gören kelimelerden oluşur.
ZARF FİİLİ EKLERİ NELERDİR?
Zarf-fiil ekleri fiilin anlamını korurken cümlede zarf görevi görmesini sağlar. En yaygın zarf-fiil ekleri şunlardır:
- -erek / -arak → araç veya yöntem belirtir.
- -ince / -ip → zaman veya şart belirtir.
- -meden / -dikçe → olumsuzluk veya karşılaştırma anlamı katar.
Örnek:
- “Koşarak geldi.”
- “Yazıp gönderdim.”
FİİLİMSİ NEDİR KODLAMA?
Fiilimsiler, bilgisayar bilimlerinde dil işleme veya doğal dil işleme (NLP) bağlamında da kodlanabilir. Fiilimsi tanıma algoritmaları, kelimenin eklerini ve cümledeki görevini analiz ederek otomatik olarak sınıflandırır.
FİİLİMSİ OLUP OLMADIĞINI NASIL ANLARIZ?
Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamak için:
- Kelime fiilden türemiş mi?
- Cümlede yüklem değil, başka görevde mi kullanılmış?
- Fiilimsinin aldığı ekler var mı?
Bu kriterler doğruysa kelime fiilimsi olarak kabul edilir.
FİLİMLERİN EKLERİ NELERDİR?
Fiilimsilerin ekleri cümledeki görevini belirler. Başlıca ekler:
- -ma/-me/-mak/-mek → isim-fiil
- -an/-en/-ası/-esi → sıfat-fiil
- -erek/-ip/-ince/-meden → zarf-fiil
FİİLİMSİ İLE FİİL NASIL AYIRT EDİLİR?
Fiilimsi ve fiil arasındaki fark:
- Fiil: Cümlede yüklem olur, zaman ve kip alır.
- Fiilimsi: Yüklem olamaz, zaman/kip çekimi almaz, isim/sıfat/zarf görevinde kullanılır.
BONUS BİLGİLER..
KALICI İSİM NEDİR ÖRNEK?
Kalıcı isim, sürekli anlamı olan ve cümlede özne veya nesne görevinde kullanılan isimdir. Fiilimsiler, özellikle isim-fiil türü, kalıcı isim gibi kullanılabilir.
Örnek:
- “Okumak hayat boyu öğrenmeyi sağlar.” → “Okumak” kalıcı isim görevindedir.
FİİLİMSİ CÜMLE NASIL OLUR?
Fiilimsi cümle, yüklem olarak fiil yerine fiilimsi kullanılmasıyla oluşur. Genellikle yan cümlelerde veya isim cümlelerinde görülür.
Örnek:
- “Yüzmek eğlencelidir.”
- “Koşan çocuk yoruldu.”
ZARF FİİL ÖRNEKLERİ NELERDİR?
Zarf fiil örnekleri cümlede zaman, sebep veya şart bildiren fiilimsilerdir.
- “Gelince haber ver.”
- “Koşarak okula gitti.”
- “Yemeden önce ellerini yıka.”
SIFAT-FİİL ÖRNEKLERİ NELERDİR?
Sıfat-fiiller, cümlede sıfat gibi kullanılır ve genellikle isimleri nitelendirir.
- “Koşan çocuk yoruldu.”
- “Yazılan mektup kayboldu.”
- “Gülen yüzler mutluluk getirir.”
İSİMLER VE FİİLLER NASIL AYIRT EDİLİR?
İsim ve fiil ayrımı için:
- İsim: Cümlede özne, nesne veya dolaylı tümleç olur; zaman/kip çekimi almaz.
- Fiil: Yüklem olur; zaman/kip alır.
Fiilimsiler ise fiilden türeyip isim veya sıfat/zarf görevinde kullanılarak bu ayrımı kolaylaştırır.
