Sis, yer seviyesine yakın havada su buharının yoğunlaşarak minik damlacıklar haline gelmesiyle oluşur. Anahtar unsur, yoğunlaşma noktasıdır. Hava, içerdiği su buharını tutma kapasitesine sahiptir ve bu kapasite sıcaklıkla doğrudan ilişkilidir. Hava soğudukça, su buharı tutma sınırı düşer ve fazla nem damlacıklara dönüşür.
Örneğin, geceleyin yer soğur ve üstündeki hava tabakası da soğur. Bu radyasyonel soğuma süreci, sis oluşumunun en yaygın nedenidir. Nem oranı %100'e yaklaştığında, damlacıklar 10 mikrondan küçük boyutlarda havada süzülür ve görüş mesafesini 1 kilometrenin altına indirir. Bilim insanları bunu 'yer sisi' olarak tanımlar ve özellikle sonbahar gecelerinde sıkça gözlemlenir.
SİS TÜRLERİ
Sis, oluşum koşullarına göre çeşitlenir. İşte en yaygın sis türleri ve nasıl oluştukları:
Adveksiyon Sisi: Ilık, nemli hava soğuk bir yüzey üzerine doğru hareket eder. Kışın denizden esen rüzgarlar, kar örtülü toprakla buluşunca bu sis türü oluşur. İstanbul Boğazı'nda sık görülen 'deniz sisi'.
Dinlenme Sisi (Kıta Sisi): Rüzgarsız gecelerde yerin radyasyonla soğuması sonucu. Vadilerde birikir, sabah güneşiyle dağılır.
Dağ Sisi (Oroğrafik Sis): Nemli hava dağlara tırmanırken yükselir, soğur ve sislenir. Alpler veya Toroslar'da tipiktir.
Buharlaşma Sisi: Soğuk hava, sıcak su yüzeyinden buharlaşan nemle karışır. Sonbaharda göllerde görülür.
Ön Cephe Sisi: Sıcak ve soğuk hava kütleleri çarpıştığında oluşur, genellikle yağışlı havalarda.
Bu türler, meteorolojinin LSI terimleri olan 'bulut tabanı', 'nem doygunluğu' ve 'termal inversiyon' gibi kavramlarla açıklanır.
SİS OLUŞUMUNDA ETKİLİ FAKTÖRLER
Sisin oluşumu tesadüfi değildir, belirli koşullar gerektirir. Nem oranı en kritik unsurdur. %90 üzeri ideal. Sıcaklık düşüşü ise tetikleyici. Geceleyin termometreler 5-10°C gerilerse sis kaçınılmaz olur. Rüzgar hızı da rol oynar; hafif esinti (<3 knot) sis birikimini desteklerken, şiddetli rüzgar dağıtır.
Coğrafi yapı etkilidir. Vadiler, nehir kenarları ve kıyı şeritleri sis tuzağıdır çünkü soğuk hava alçak yerlerde birikir. Türkiye'de Marmara Bölgesi'nde nemli Akdeniz havası ile Karadeniz'in serinliği sis festivallerine yol açar. İklim değişikliği ise sis frekansını artırıyor. Artan nem ve düzensiz sıcaklıklar, sis günlerini uzatıyor.
Ayrıca, kentsel sis 'smog' olarak evrilir. Fabrika dumanları ve araç egzozları, doğal sisi kirleterek 'fotokimyasal sis' yaratır. Bu, Los Angeles'tan Ankara'ya kadar modern şehirlerin sorunu.
SİSİN GÜNLÜK HAYATA ETKİLERİ
Sis sadece görsel şölen değil, aynı zamanda tehlike kaynağı. Ulaşımda görüş mesafesi 50 metreye düşerse kazalar %300 artar. 2023'te Türkiye'de sis kaynaklı 500'den fazla kaza raporlandı. Havacılıkta inişler iptal olur, Heathrow Havalimanı yılda 1000 saat sis gecikmesi yaşar.
Pozitif yanı ise tarımda: Sis, bitkileri dondan korur ve nem sağlar. Turizmde ise 'sisli manzaralar' fotoğrafçıları çeker. Mitolojide sis, tanrıların örtüsüdür. Homeros'tan beri gizemi simgeler.
Tedbirler basit: Sis lambaları, yavaş sürüş ve meteoroloji uyarıları hayat kurtarır. Radar teknolojileriyle sis haritaları artık cebimizde.
İLERLEYEN ZAMANDA SİS
İklim modelleri, sis oluşumunu öngörür. Küresel ısınma nemi artırırken, gece soğumalarını kısaltabilir. Ancak aşırı hava olayları sis dalgalarını tetikleyecek. Araştırmalar, Akdeniz'de sis günlerinin %20 artacağını işaret ediyor.
Sonuç olarak, sis doğanın dengeli bir parçası. Onu anlamak, hem hayatta kalmamızı sağlar hem de dünyanın inceliklerini takdir etmemize. Bir sonraki sisli sabahta pencereden bakın, orada hava, su ve yerin sessiz senfonisi var.
