Pentagon Belgeleri, ABD’nin 1945 ile 1968 yılları arasında Vietnam’daki askeri ve siyasi karar alma süreçlerini konu alan, “çok gizli” ibareli kapsamlı bir devlet çalışması olarak kayıtlara geçti. Belgelerin 1971 yılında basına sızdırılması, yalnızca Vietnam Savaşı’na dair gizli bilgileri değil, aynı zamanda ABD tarihinin en büyük siyasi krizlerinden biri olan Watergate sürecine uzanan gelişmeleri de tetikledi.
Belgeler, ABD yönetimlerinin Vietnam Savaşı boyunca kamuoyuna yaptığı açıklamalar ile fiili uygulamalar arasındaki farkları ortaya koyan resmi kayıtları içerdi. Pentagon Belgeleri’nin basında yayımlanması, basın özgürlüğü ve devlet sırlarının ifşası konularında tartışmalara neden olurken, basın tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak yerini aldı.
PENTAGON BELGELERİ NEDEN HAZIRLANDI, KAÇ SAYFADAN OLUŞUYOR?
Pentagon Belgeleri, 1967 yılında dönemin ABD Savunma Bakanı Robert S. McNamara tarafından gizli şekilde hazırlatıldı. Çalışmanın amacı, ABD’nin Vietnam’daki askeri ve siyasi müdahalesinin yıllar içinde nasıl şekillendiğini ve hangi kararların savaşı bu noktaya taşıdığını ortaya koymaktı.
“History of U.S. Decision-Making in Vietnam, 1945–1968” başlığını taşıyan çalışma, dört farklı başkanlık dönemi boyunca alınan kararları kapsadı. Pentagon Belgeleri toplam 47 ciltten ve yaklaşık 7 bin sayfadan oluşuyor. Çalışma; askeri raporlar, diplomatik yazışmalar ve üst düzey devlet kararlarını içerdi. 1968 yılında tamamlanan belgeler, uzun süre Savunma Bakanlığı kasalarında saklandı.
DANIEL ELLSBERG KİMDİR?
Daniel Ellsberg, Pentagon Belgeleri’nin hazırlanmasında görev alan araştırmacılar arasında yer aldı. O dönem ABD hükümetiyle bağlantılı bir düşünce kuruluşu olan RAND Corporation’da çalışan Ellsberg, Vietnam Çalışma Görev Gücü adı verilen ekipte görev yaptı.
Ellsberg, daha önce Vietnam’da iki yıl boyunca ABD Dışişleri Bakanlığı adına karşı ayaklanma faaliyetleri üzerine saha çalışmaları yürüttü. Aynı zamanda Harvard Üniversitesi’nde belirsizlik koşullarında karar alma üzerine doktora çalışması yaptı. Bu akademik ve saha deneyimi, belgelerin içeriğini değerlendirmesinde etkili oldu.
PENTAGON BELGELERİNDE NE VARDI?
Pentagon Belgeleri, ABD yönetimlerinin Vietnam Savaşı sürecinde kamuoyuna sunduğu gerekçelerle kapalı kapılar ardında alınan kararlar arasındaki farkları ortaya koydu. Belgelerde, ABD’nin savaşın tırmanmasına yönelik kararları kamuoyundan gizlediğine dair bilgiler yer aldı.
Çalışmada; ABD başkanlarının savaşın gidişatına ilişkin gerçek durumu kamuoyuna açıklamadığı, askeri başarılara dair yanıltıcı beyanlarda bulunulduğu ve savaşın genişletilmesine yönelik kararların kamuoyuna açıklanmadan önce alındığına dair kayıtlar bulundu. Ayrıca sivil yerleşimlere yönelik bombardımanlar, zorunlu yer değiştirmeler ve kimyasal maddelerin kullanımı gibi uygulamalara ilişkin belgeler de yer aldı.
BELGELER BASINA NASIL SIZDIRILDI?
Daniel Ellsberg, Pentagon Belgeleri’ni ilk olarak Kongre üyeleri aracılığıyla kamuoyuna taşımayı hedefledi. Belgeleri savaş karşıtı bazı senatörlerle paylaşan Ellsberg, Kongre’de resmi oturumlar düzenlenmesini amaçladı ancak bu girişimler sonuçsuz kaldı.
Bunun üzerine Ellsberg, 1969 yılının ekim ayından itibaren belgelerin kopyalarını gizlice çoğaltmaya başladı. 1971 baharında ise Pentagon Belgeleri’ni The New York Times muhabiri Neil Sheehan’a ulaştırdı. Belgeler önce notlar şeklinde incelendi, ardından The New York Times tarafından çoğaltıldı.
The New York Times, Pentagon Belgeleri’ne dayanan ilk haberini 13 Haziran 1971 tarihinde yayımladı. Haberlerin ardından ABD Adalet Bakanlığı, ulusal güvenliğin zarar göreceği gerekçesiyle yayınların durdurulmasını talep etti.
15 Haziran 1971’de federal mahkeme geçici yayın yasağı kararı aldı. Bu karar, ABD tarihinde federal hükümetin ilk kez bir gazeteyi yayından alıkoymaya çalışması olarak kayıtlara geçti. Aynı süreçte The Washington Post da belgeleri yayımlamaya başladı ve benzer bir yasakla karşılaştı.
“BASIN HÜKÜMETİN DEĞİL, HALKIN HİZMETİNDEDİR”
Pentagon Belgeleri’ne ilişkin hukuki süreç, kısa sürede ABD Yüksek Mahkemesi’ne taşındı. Mahkeme, 28 Haziran 1971 tarihinde aldığı kararla 6’ya karşı 3 oyla hükümetin yayın yasağı talebini reddetti. Yüksek Mahkeme’nin “Basın hükümetin değil, halkın hizmetindedir” ifadesi, basın özgürlüğü açısından önemli bir söylem olarak kayıtlara geçti.
Kararla birlikte gazeteler, Pentagon Belgeleri’ni yayımlamaya devam etme hakkı kazandı. Bu karar, basın özgürlüğü ve halkın haber alma hakkı açısından ABD hukuk tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.
ELLSBERG’ÜN DAVA SÜRECİ NASIL İŞLEDİ?
Daniel Ellsberg, Yüksek Mahkeme kararından iki gün önce federal yetkililere teslim oldu. Ellsberg hakkında, casusluk yasasını ihlal etmek ve devlet belgelerini çalmak da dahil olmak üzere 12 ayrı suçlama yöneltildi. Toplamda 115 yıla kadar hapis cezası istemiyle yargılanması gündeme geldi.
Aynı dönemde, ABD Başkanı Richard Nixon’ın talimatıyla oluşturulan özel birim, Ellsberg’i itibarsızlaştırmaya yönelik gizli faaliyetler yürüttü. Bu kapsamda Ellsberg’in psikiyatristine ait ofise yasa dışı şekilde girildiği daha sonra ortaya çıktı.
WATERGATE SKANDALI İLE İLGİSİ NE?
Ellsberg’e yönelik yasa dışı faaliyetleri yürüten ekip, daha sonra Watergate skandalı kapsamında gündeme gelen Demokrat Parti Ulusal Komitesi binasına yapılan baskınla da ilişkilendirildi. Bu gelişmeler, Nixon yönetiminin gizli faaliyetlerini açığa çıkaran sürecin temel taşlarından biri oldu.
Watergate soruşturmaları sonucunda Richard Nixon, Ağustos 1974’te başkanlıktan istifa etti. Pentagon Belgeleri’nin sızdırılmasıyla başlayan süreç, ABD tarihinde bir başkanın istifasına uzanan olaylar zincirinin başlangıcı olarak kayıtlara geçti.
PENTAGON BELGELERİ’NİN NE GİBİ ETKİLERİ OLDU?
Pentagon Belgeleri, Vietnam Savaşı’na ilişkin kamuoyundaki tartışmaları derinleştirdi. Belgelerin yayımlanmasının ardından ABD’nin Vietnam’daki askeri varlığına yönelik tepkiler arttı.
Vietnam Savaşı, 30 Nisan 1975 tarihinde sona erdi. Pentagon Belgeleri ise hem savaşın tarihine hem de basın özgürlüğüne ilişkin tartışmalarda temel referans kaynaklardan biri olarak kabul edilmeye devam etti.
