Türkiye'nin 2019'da teslim aldığı ve Ankara-Washington ilişkilerinde yıllardır krize neden olan Rus yapımı S-400 hava savunma sistemlerinin geleceğine ilişkin tartışmalar yeni bir aşamaya geçti. Rusya, sistemlerin Türkiye dışına çıkarılmasına tamamen kapıyı kapatmadığını açıklarken Kremlin'den gelen son mesajlar konunun artık yalnızca basına yansıyan bir senaryo olmadığını ortaya koydu.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, 30 Eylül'de gazetecilerin S-400'lerin Türkiye'den Rusya'ya dost bir üçüncü ülkeye taşınması ihtimaline ilişkin sorusunu yanıtladı. Peskov, “Konu gündemde. İlgili çalışmalar yürütülüyor ve gerekli temaslar gerçekleştiriliyor” ifadelerini kullandı.
KREMLİN: S-400'LERİN TÜRKİYE'DEN ÇIKARILMASI GÜNDEMDE
Peskov'un açıklaması S-400'lerin geleceğine ilişkin Moskova'dan birkaç gün içerisinde gelen ikinci önemli mesaj oldu. Kremlin Sözcüsü ayrıntılı bir formül açıklamasa da sistemlerin başka bir ülkeye taşınmasına ilişkin çalışmaların ve temasların sürdüğünü doğruladı.
Böylece Türkiye'nin S-400'leri elinde tutmak dışında farklı seçenekler üzerinde çalıştığına yönelik aylardır devam eden tartışmalara Kremlin düzeyinde yeni bir doğrulama gelmiş oldu. Ancak şu aşamada sistemlerin hangi ülkeye gönderileceği veya transferin hangi koşullarda gerçekleştirileceği resmen açıklanmış değil.
LAVROV ŞARTI AÇIKLADI: RUSYA'NIN ONAYI GEREKİYOR
Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kapsamında New York'ta düzenlediği basın toplantısında S-400'lerin geleceğine ilişkin konuşmuştu. Lavrov, Türkiye'nin sistemleri üçüncü bir ülkeye devretmesinin mümkün olduğunu ancak bunun Moskova'nın açık onayı olmadan gerçekleştirilemeyeceğini söyledi.
“Her türlü öneriyi değerlendirebiliriz” diyen Lavrov, potansiyel alıcının Rusya ile dostane ilişkilere sahip, sorumlu bir ülke olması gerektiğini belirtti. Rus Bakan ayrıca sistemlerin daha sonra başka bir ülkeye aktarılmayacağı konusunda Moskova'ya güvence verilmesini şart koştu.
MOSKOVA'NIN EN BÜYÜK ENDİŞESİ: S-400'LER UKRAYNA'YA GİTMESİN
Lavrov'un açıklamasındaki en dikkat çekici ayrıntılardan biri Ukrayna oldu. Rusya Dışişleri Bakanı, geçmişte bazı ülkelerin satın aldıkları silahları yeniden ihraç etmeme yönündeki taahhütlere rağmen bunları Ukrayna'ya gönderdiğini savundu.
Bu nedenle Moskova, S-400'lerin devredileceği olası ülkenin sistemleri daha sonra başka bir ülkeye aktarmayacağına ilişkin güvence vermesini istiyor. Lavrov, gerekli güvencelerin sağlanması ve resmî bir talep gelmesi durumunda Moskova'nın transferi onaylamaya hazır olabileceğini belirtti.
TÜRKİYE RUSYA'YA RESMÎ BAŞVURU YAPTI MI?
Lavrov'un açıklamasına göre henüz Türkiye'den S-400'lerin belirli bir ülkeye gönderilmesine ilişkin resmî bir talep Moskova'ya ulaşmış değil. Rus Bakan, BAE ihtimali doğrudan sorulduğunda da Moskova'nın şu anda belirli bir ülke seçeneğini değerlendirmediğini söyledi.
Lavrov, talep gelmesi halinde Türk tarafının ne yapmak istediğinin değerlendirileceğini belirtti. Dolayısıyla Kremlin'in temasların sürdüğünü doğrulamasına rağmen S-400'lerin hangi ülkeye gönderileceğine ilişkin kesinleşmiş bir karar henüz bulunmuyor.
S-400'LER BAE'YE Mİ GİDECEK?
S-400'lerin geleceğine ilişkin son dönemde en fazla gündeme gelen ülkelerden biri Birleşik Arap Emirlikleri oldu. Basına yansıyan haberlerde Ankara'nın sistemleri BAE'ye devretme ihtimalinin değerlendirildiği öne sürüldü.
Ancak bu seçenek Türkiye, Rusya veya BAE tarafından kesinleşmiş bir anlaşma olarak açıklanmadı. Lavrov da BAE'nin olası adres olup olmadığı sorulduğunda Rusya'nın şu anda belirli seçenekleri değerlendirmediğini ve önce Türkiye'den resmî talep gelmesi gerektiğini söyledi.
İSRAİL BAE SEÇENEĞİNE NEDEN KARŞI ÇIKIYOR?
İsrail'in ise Türkiye'nin S-400'leri BAE'ye devretmesi ihtimaline karşı Abu Dabi yönetimi nezdinde girişimlerde bulunduğu öne sürüldü. Bu iddialara göre Tel Aviv'in endişesinin merkezinde doğrudan S-400'lerden ziyade transfer sonrasında Türkiye'nin ABD ile yaşadığı anlaşmazlığı çözerek yeniden F-35 programına dönebilme ihtimali bulunuyor.
Bununla birlikte İsrail'in itirazının transfer görüşmelerini resmen sona erdirdiğine ilişkin Türkiye, BAE veya Rusya tarafından yapılmış bir açıklama bulunmuyor. Bu nedenle BAE seçeneğinin tamamen ortadan kalktığını söylemek için henüz yeterli resmî veri yok.
TÜRKİYE NEDEN S-400 ALDI?
Türkiye ile Rusya arasındaki S-400 anlaşması 2017 yılında imzalandı. Yaklaşık 2,5 milyar dolarlık anlaşma kapsamında sistemlerin ilk parçaları Temmuz 2019'da Türkiye'ye getirildi ve teslimat aynı yıl içerisinde tamamlandı.
Ankara, S-400 alımını Türkiye'nin hava savunma ihtiyacı ve daha önce Batılı müttefiklerle yürütülen alternatif sistem görüşmelerinden sonuç alınamamasıyla gerekçelendirdi. Washington ise Rus sisteminin NATO altyapısı ve özellikle F-35 savaş uçaklarının güvenliği açısından risk oluşturabileceğini savundu.
ABD TÜRKİYE'Yİ F-35 PROGRAMINDAN ÇIKARDI
S-400 teslimatının ardından ABD, Türkiye'nin F-35 programına katılımını askıya aldı ve Ankara programdan çıkarıldı. Türkiye daha önce F-35'in üretim sürecinde yer alan ortak ülkelerden biri olmuş ve uçak için önemli miktarda ödeme yapmıştı.
Washington daha sonra Aralık 2020'de CAATSA kapsamında Türkiye'nin Savunma Sanayii Başkanlığı ve bazı yetkililere yaptırım uyguladı. Böylece S-400 meselesi yalnızca askeri bir anlaşmazlık olmaktan çıkarak Türkiye-ABD savunma ilişkilerinin temel sorunlarından biri haline geldi.
S-400'LER GİDERSE TÜRKİYE F-35'E GERİ DÖNER Mİ?
S-400 sistemlerinin Türkiye dışına çıkarılması, Ankara'nın F-35 programına yeniden dönmesinin önündeki önemli engellerden birini ortadan kaldırabilir. Ancak bu durum Türkiye'nin otomatik olarak programa geri alınacağı anlamına gelmiyor.
ABD tarafında hem CAATSA yaptırımlarının kaldırılması hem de F-35 sürecinin yeniden başlatılması için hukuki ve siyasi adımlar gerekiyor. Washington'ın 2026'da Türkiye'nin programa olası dönüşüne geçmiş yıllara kıyasla daha açık mesajlar verdiği görülse de S-400 meselesinin nasıl çözüleceği sürecin merkezinde bulunuyor.
HAKAN FİDAN: HERKESLE GÖRÜŞÜYORUZ
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da S-400 konusundaki temasların devam ettiğini doğruladı. Fidan, Ankara'nın mesele üzerinde “herkesle” görüşmeler yürüttüğünü belirterek henüz sonuçlanmış bir takvim bulunmadığını söyledi. Daha önce de Türkiye ile ABD'nin S-400 anlaşmazlığını çözmek için “yaratıcı fikirler” üzerinde çalıştığını açıklamıştı.
Ankara'nın hem Washington hem de Moskova ile temas yürütmesi S-400 dosyasının üç taraflı bir diplomatik denkleme dönüştüğünü gösteriyor. Türkiye'nin sistemi üçüncü bir ülkeye devretmesi halinde bir yandan Rusya'nın sözleşmeden kaynaklanan onayının alınması, diğer yandan ABD'nin F-35 ve CAATSA konusundaki taleplerinin karşılanması gerekecek.
