Bir kavganın veya başka bir suçun işlendiği sırada olay yerinde bulunan herkes aynı şekilde mi sorumlu tutuluyor? “Ben hiçbir şey yapmadım, sadece oradaydım” demek ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaya yeterli mi? Suça doğrudan katılmamakla suçun işlenmesine yardım etmek arasındaki sınır, kişinin olay içerisindeki rolüne göre değişebiliyor.
Türkinform'un konuya ilişkin görüşlerine başvurduğu Ceza Hukukçusu Prof. Dr. İzzet Özgenç, sorularımıza ilişkin olarak Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler adlı eserindeki “İhmalî Suçlar” başlığı altında yer alan açıklamalarına işaret etti.
Özgenç'in eserindeki suça iştirak ve ihmali suçlara ilişkin değerlendirmeleri, bir kişinin ceza sorumluluğunun yalnızca olay yerinde bulunup bulunmadığı üzerinden değil, suçun işlenişine sunduğu katkı ve varsa müdahale yükümlülüğü dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
OLAY YERİNDE BULUNAN HERKES AYNI ŞEKİLDE SORUMLU DEĞİL
Özgenç'in eserinde yer verdiği açıklamalara göre suça iştirak açısından kişinin suçun işlenişindeki rolü ve yaptığı katkının niteliği önem taşıyor.
Birden fazla kişinin bulunduğu olaylarda kimin fail, kimin suça yardım eden kişi olduğu belirlenirken suçun icrasındaki rol dağılımı ve kişinin suçun işlenmesine yaptığı katkının önemi değerlendiriliyor.
Bu nedenle örneğin bir kavga sırasında grupta bulunan kişilerin tamamının yalnızca aynı yerde bulunmaları nedeniyle aynı hukuki konumda değerlendirilmesi söz konusu değil. Kişinin suçun işlenmesine nasıl ve ne ölçüde katkı sunduğunun somut olay üzerinden belirlenmesi gerekiyor.
FİZİKSEL MÜDAHALEDE BULUNMAMAK TEK BAŞINA YETERLİ OLMAYABİLİR
Bir kişinin mağdura doğrudan vurmadığı veya suçun sonucunu meydana getiren hareketi bizzat gerçekleştirmediği durumlarda da ceza sorumluluğu gündeme gelebiliyor.
Özgenç'in kitabında aktardığı Yargıtay kararları ve değerlendirmelerde, suçun işlenmesini sağlayan hareket üzerinde hâkimiyet kurulmasının açık veya örtülü bir iş bölümüne dayanabileceğine dikkat çekiliyor.
Dolayısıyla kişinin fiziksel müdahalede bulunmamış olması tek başına belirleyici değil. Suçun gerçekleştirilmesi için gerekli ortamı hazırlaması veya suçun icrasına önemli bir katkıda bulunması da hukuki değerlendirmede dikkate alınabiliyor.
“SADECE YANLARINDAYDIM” SAVUNMASINDA KİŞİNİN ROLÜ ÖNEMLİ
Özgenç, yardım etmeyi bir başkasının kasten işlediği suçun icrasının yine kasten desteklenmesi üzerinden açıklıyor.
Bu destek yalnızca fiziksel bir hareketten de oluşmuyor. Suç işleme kararını kuvvetlendirmek veya suçun işlenmesini kolaylaştırmak gibi davranışlar da şartlarına göre yardım etme kapsamında değerlendirilebiliyor.
Bu nedenle “Hiçbir şey yapmadım, sadece yanlarındaydım” şeklindeki bir savunmada da kişinin gerçekten yalnızca orada bulunup bulunmadığı ile suçun işlenmesine yönelik bir katkısının olup olmadığı arasındaki ayrım önem taşıyor.
SUÇU GÖRÜP MÜDAHALE ETMEMEK DE SORUMLULUK DOĞURABİLİR
Özgenç'in özellikle işaret ettiği “İhmalî Suçlar” bölümünde ise kişinin hareketsiz kalmasının hangi durumlarda ceza hukuku açısından önem taşıyabileceği ele alınıyor.
Eserde, Türk Ceza Kanunu'nun 278. maddesinde düzenlenen “suçu bildirmeme” suçu kapsamında, belirli şartlar altında işlenmekte olan bir suçtan haberdar olan kişinin yetkili makamlara bildirim yükümlülüğünün doğabileceği açıklanıyor.
Ancak her olayda yalnızca “müdahale etmedi” denilerek aynı sonuca ulaşılması mümkün değil. Özgenç'in değerlendirmelerinde, kişinin suçu önleme konusunda özel bir hukuki yükümlülüğünün bulunup bulunmadığı da önem taşıyor.
Örneğin bakım ve gözetim yükümlülüğü bulunan bir kişinin, korumakla yükümlü olduğu kişiye karşı işlenmekte olan suçu bilmesine rağmen hareketsiz kalması, şartları oluştuğunda asıl suça ihmali davranışla iştirak bakımından değerlendirilebiliyor.
SUÇA YARDIM İLE SADECE ORADA BULUNMAK ARASINDAKİ SINIR
Özgenç'in açıklamalarına göre yardım etme maddi veya manevi şekilde gerçekleşebiliyor. Suçun işlenmesinde kullanılan araçların sağlanması veya suçun icrasının kolaylaştırılması maddi yardım kapsamında değerlendirilebilirken; suç işleme kararının kuvvetlendirilmesi gibi davranışlar manevi yardım kapsamında ele alınabiliyor.
Bu nedenle bir kişinin olay yerinde bulunmasıyla suça iştirak etmesi arasındaki ayrımda yalnızca fiziksel olarak nerede bulunduğuna değil, suçun işlenişine yönelik davranışlarına ve katkısına bakılması gerekiyor.
Ceza sorumluluğu açısından belirleyici olan nokta, kişinin kalabalığın içinde bulunmasından ziyade suçun işlenmesinde üstlendiği rolün ve katkının somut olayın koşulları içerisinde ortaya konulması oluyor.
