Göktürklerin yalnızca göçebe bir hayat sürdüğü yönündeki yaygın kabulü sarsacak bir bulgu ortaya çıktı. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Tarih Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Ankara Üniversitesi'nden Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile yürüttüğü çalışmada, Göktürk hükümdarı Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde saray şehri inşa ettirdiğini belirlediklerini açıkladı. Araştırmacılara göre şehrin kalıntıları bugün Moğolistan'daki Hotont kasabasının bulunduğu bölgede yer alıyor.

Erkoç, bulgunun önemini anlatırken Çin kaynaklarındaki kalıplaşmış anlatımı hatırlattı: "Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek."
İPUCU 13. YÜZYILDAN KALMA BİR ŞİİRDE SAKLIYDI
Keşfin başlangıç noktası bir tarih kitabı değil, bir şiir oldu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen, Kitan kökenli devlet adamı ve şair Yelü Zhu'nun kaleme aldığı bir şiirin açıklama notunda Bilge Kağan'ın saray kentinden söz edildiğini fark etti. Kirilen, bulguyu ÇOMÜ Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı'ndan Erkoç ile paylaştı.
Erkoç, kendisinin de birkaç hafta öncesine kadar böyle bir metinden haberdar olmadığını söyledi. Tarihçilerin edebi metinlere yeterince bakmadığını belirten Erkoç, "Halbuki bakmak gerekiyor. Bunu da anlamış olduk" dedi.
Erkoç'un aktardığına göre Yelü Zhu, Cengiz Han'ın veziri Yelü Chucai'nin oğlu. Şair, notta Bilge Kağan'ın saray şehrinin Moğol başkenti Karakurum'un 35 kilometre kuzeybatısında, Kül Tigin Yazıtı'nın da 35 kilometre güneybatısında bulunduğunu yazıyor. Erkoç, "Demek ki kendi yaşadığı dönemde kalıntılar hala gözüküyormuş" diyerek şairin bölgeyi gençliğinde bizzat gezdiğini, bu yüzden güvenilir bir kaynak olduğunu vurguladı.
Notta geçen ifadenin de anlamlı olduğunu belirten Erkoç, Çincede "gong" sözcüğünün saray, "cheng" sözcüğünün ise surla çevrili şehir anlamına geldiğini açıkladı. Erkoç'a göre şair, 1230'lu yıllarda Ögeday Kağan tarafından kurulan Karakurum'un aslında bölgedeki eski bir geleneğin yeniden canlandırılması olduğunu anlatmak istiyor.
TONYUKUK KARŞI ÇIKMIŞTI
Çin hanedan yıllıklarında Bilge Kağan'ın surlarla çevrili bir başkent kurmak ve içine Budist ile Taoist tapınaklar yaptırmak istediğine dair bir anekdot yer alıyor. Erkoç'un anlattığına göre devlet meclisi bu fikri kabul ediyor, ancak Bilge Kağan'ın baş danışmanı Tonyukuk karşı çıkıyor.
Erkoç, Tonyukuk'un uyarısını şöyle aktardı: "İşte 'bu bizim yaşam tarzımıza aykırıdır, bizim avantajlı olmamızın sebebi hareketli yaşamamızdır, konar göçerliktir. Eğer sabit bir şehir yaparsak düşmanın eline burası geçebilir' diyerek uyarılarda bulunur."
Çin kaynaklarına göre Bilge Kağan, Tonyukuk'un itirazı üzerine şehir fikrinden vazgeçiyor. Ancak Erkoç, anekdotun Göktürklerin kendi yazıtlarında geçmediğini, bu nedenle doğruluğuna kuşkuyla yaklaştıklarını söyledi. Erkoç, "Anladığımız kadarıyla Bilge Kağan belki ilk başta ikna olmuş danışmanı Tonyukuk'un görüşlerine, fakat sonrasında bu şehri yaptırdığını anlıyoruz" dedi.
UYDU GÖRÜNTÜLERİNDE YAPI İZLERİ VAR
Prof. Dr. Kirilen'in mesafelerden yola çıkarak yaptığı hesaplamalar, araştırmacıları Hotont kasabasına götürdü. Erkoç, bölgenin uydu görüntülerinde birden fazla yapıya ait izler gördüklerini belirtti. Ancak bu yapıların doğrudan Bilge Kağan'ın sarayına mı yoksa daha sonraki dönemlere mi ait olduğunun henüz bilinmediğini vurguladı. Erkoç, kesin sonuç için bölgede yüzey araştırması ve kazı yapılması gerektiğini, bu yönde girişimlerde bulunacaklarını söyledi.
Erkoç'a göre bölgenin seçilmesi tesadüf değil. Göktürklerden sonra bölgeye hakim olan Uygurların Ordu Balık ya da Karabalgasun olarak bilinen başkenti, tespit edilen noktaya yalnızca 15 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Orhun Yazıtları da aynı coğrafyada yer alıyor, Moğol başkenti Karakurum da sonradan burada kuruldu. Erkoç, "Burası aslında Hunlardan itibaren bütün bu Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olmuş" dedi.
Erkoç, Göktürk Yazıtları'ndan bölgede şehirler ve kaleler bulunduğunun zaten bilindiğini hatırlattı. Sadece Orhun Vadisi'nde Uygurlardan kalma 50 civarında yerleşim tespit edildiğini belirten Erkoç, "Böyle şehirler, kaleler varken bir başkentlerinin olmadığını düşünmek zaten çok tuhaf geliyordu" dedi.





