Aft, tıbbi adıyla aftöz ülser, ağız içi mukoza üzerinde oluşan, genellikle beyazımsı-sarı merkezli ve kırmızı bir halo ile çevrili, yuvarlak veya oval şekilli, ağrılı yüzeysel yaralardır. Dil üzerinde, yanak içlerinde, dudak içi ve yumuşak damakta sık görülür. Bulaşıcı değildir ve çoğunlukla 7–14 gün içinde kendiliğinden iyileşir.
Aftlar genellikle basit bir ağız yarası gibi görülse de:
Yeme-içme konforunu ciddi şekilde bozar,
Konuşurken ve diş fırçalarken şiddetli ağrı yapar,
Sık tekrar ettiğinde altta yatan vitamin-mineral eksikliği veya sistemik bir hastalığın habercisi olabilir.
Bu nedenle aftları yalnızca “geçer gider” diye küçümsememek, özellikle sık sık tekrarlayan vakalarda nedenlerini araştırmak önemlidir.
AFT NEDEN OLUR?
Aft neden çıkar? Tek bir nedeni yoktur, genellikle birçok tetikleyicinin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. En sık karşılaşılan sebepler şunlardır:
Mekanik travma: Yanak ısırma, yanlışlıkla dili ısırma, sert kabuklu yiyecekler (kraker, çıtır ekmek), diş teli veya keskin kenarlı dolgular aftı tetikleyebilir.
Stres ve uykusuzluk: Yoğun iş temposu, sınav stresi, duygusal zorlanmalar bağışıklığı zayıflatıp aft oluşumunu kolaylaştırır.
Vitamin ve mineral eksiklikleri: Özellikle B12, folik asit, demir eksiklikleri aftla ilişkilidir.
Hormonal değişiklikler: Özellikle kadınlarda adet dönemi öncesi ve sırasında aft artışı görülebilir.
Bağışıklık sistemiyle ilişkili hastalıklar: Behçet hastalığı, çölyak, inflamatuvar bağırsak hastalıkları gibi durumlarda tekrarlayan aftlar sık görülür.
Besin duyarlılıkları: Aşırı asitli, baharatlı, çok tuzlu yiyecekler, bazı kişilerde çikolata, kuruyemiş, domates gibi besinler aftı kötüleştirebilir.
SLS içeren diş macunları: Sodyum lauril sülfat içeren bazı macunlar, hassas kişilerde aft ataklarını artırabilir.
Sigara bırakma dönemi: Sigara bırakıldıktan sonraki ilk haftalarda bağışıklık ve ağız florasındaki değişim nedeniyle aft sıklığı artabilir.
Nedeni anlamak, özellikle sık tekrarlayan aftlarda hem korunma hem de tedavide size ciddi avantaj sağlar.
AFT NASIL GEÇER?
Aft için tek bir mucize yöntem yoktur, ancak doğru adımlarla hem ağrıyı azaltmak hem de iyileşme süresini kısaltmak mümkündür.
Evde Uygulanabilecek Destekleyici Yöntemler
Ev ortamında aft ağrısını hafifletmek ve iyileşmeyi desteklemek için uygulanabilecek bazı yaygın yöntemler şunlardır:
Tuzlu su gargarası: 1 bardak ılık suya yarım çay kaşığı tuz ekleyip günde 3–4 kez gargara yapmak, bölgenin temizlenmesine ve yüzeydeki ödemin azalmasına yardım eder.
Karbonatlı su ile çalkalama: 1 bardak suya yarım çay kaşığı karbonat eklenerek hazırlanan solüsyonla ağız çalkalanabilir. Ağız içi pH dengesine yardımcı olur.
Soğuk kompres/soğuk yiyecekler: Buz parçasını ağız içinde kısa süre gezdirmek, soğuk yoğurt veya süt içmek ağrı hissini azaltabilir.
Asitli ve baharatlı gıdalardan kaçınma: Turunçgiller, gazlı içecekler, ketçap, sirke, acı biber gibi ürünler aftın acısını artırır ve iyileşmeyi geciktirebilir.
Yumuşak dokulu gıdalar tercih etme: Çorba, püre, muhallebi gibi yiyecekler tahrişi azaltır.
İlaçlar ve Medikal Ürünler
Daha şiddetli ağrı veya sık tekrarlayan aftlarda eczane ve doktor desteği önemlidir:
Topikal (bölgesel) jeller ve pomadlar: Anestezik (uyuşturucu) ve koruyucu bariyer oluşturan jeller, yemek öncesi sürüldüğünde ağrıyı ciddi oranda azaltır.
Antiseptik gargaralar: Klorheksidin içeren gargaralar, ağız içi bakteri yükünü azaltarak ikincil enfeksiyon riskini düşürebilir.
Kortikosteroidli preparatlar: Şiddetli ve büyük aftlarda, doktor reçetesiyle kullanılan kortizonlu ağız içi pomadlar iltihabı azaltarak iyileşmeyi hızlandırabilir.
Ağrı kesiciler: Çok ağrılı durumlarda, hekimin önerdiği dozlarda sistemik ağrı kesiciler (parasetamol gibi) geçici rahatlama sağlayabilir.
Vitamin ve mineral takviyeleri: B12, folik asit veya demir eksikliği saptanırsa, doktor kontrolünde takviye kullanımı yeni aft oluşumunu azaltabilir.
AFT TEDAVİSİNDE AZ BİLİNEN BİR İPUCU
Aftlarınız sık tekrarlıyorsa yalnızca ağrıyı kesmek yerine, hangi durumların ardından ortaya çıktığını takip etmek büyük avantaj sağlar. Basit bir not defteri ya da telefon uygulaması kullanarak şunları kaydedebilirsiniz:
Aftın ilk çıktığı gün ve yer,
Öncesinde yaşadığınız yoğun stres, uykusuzluk veya hastalık,
Tükettiğiniz alışılmadık besinler (çok acı, çok asitli, çikolata, kuruyemiş vb.),
Adet dönemiyle ilişkisi (kadınlarda),
Yeni başladığınız ilaç veya diş macunu değişikliği.
Bu kayıtlar birkaç ataktan sonra size bir tetikleyici haritası sunar. Böylece yalnızca tedavi etmekle kalmaz, tetikleyicilerden uzak durarak yeni aftların oluşmasını da büyük ölçüde azaltabilirsiniz.
SIKÇA SORULAN SORULAR
Soru: Aft kaç günde geçer?
Cevap: Basit, küçük aftlar genellikle 7–10 gün içinde kendiliğinden iyileşir. Büyük ve derin aftlar (majör aft) ise bazen 2–3 haftaya kadar sürebilir. İyileşme 2 haftayı aşıyorsa mutlaka diş hekimi veya doktora başvurulmalıdır.
Soru: Aft bulaşıcı mıdır?
Cevap: Hayır, aft bulaşıcı değildir. Uçuk (herpes virüsü) ile karıştırılmamalıdır. Aftlar bağışıklık, travma ve çeşitli tetikleyicilerle ilişkilidir; kişiden kişiye geçmez.
Soru: Aft için en iyi krem veya jel hangisidir?
Cevap: Herkes için tek bir "en iyi" ürün yoktur. Ancak stronguyuşturucu etkili (anestezik) jeller yemek ve konuşma sırasında ağrıyı azaltmada, koruyucu bariyer oluşturan ürünler ise yarayı tahrişten korumada oldukça etkilidir. Şiddetli vakalarda doktorunuz kortizon içeren preparatlar önerebilir bunlar mutlaka hekim kontrolünde kullanılmalıdır.
Soru: Aftı patlatmak veya kazımak iyileşmeyi hızlandırır mı?
Cevap: Hayır, aksine iyileşmeyi geciktirir ve enfeksiyon riskini artırır. Aftın üzerini bıçak, iğne, kürdan, tırnak gibi araçlarla patlatmak, koparmak veya kazımak kesinlikle önerilmez.