Azerbaycan millî basını, 22 Temmuz 1875’te yayımlanan “Ekinci” gazetesinden bugünün dijital medya kuruluşlarına uzanan 151 yıllık bir geçmişi geride bıraktı. Halkın kendi dilinde doğru bilgiye ulaşması ve toplumsal bilincin güçlendirilmesi amacıyla atılan ilk adım, zaman içinde ülkenin basın ve düşünce hayatını şekillendiren köklü bir geleneğe dönüştü.
Azerbaycan’da “Ekinci” gazetesinin ilk sayısının yayımlandığı 22 Temmuz, her yıl Millî Basın Günü olarak kutlanıyor. Basın mensuplarının çalışmalarının değerlendirildiği bu tarih, aynı zamanda Azerbaycan gazeteciliğinin geçmişten bugüne geçirdiği değişimin hatırlanmasına vesile oluyor.
MİLLÎ BASININ TEMELİ “EKİNCİ” İLE ATILDI
Azerbaycan millî basınının temeli, aydın, doğa bilimci ve eğitimci Hasan Bey Zerdabi tarafından kurulan “Ekinci” gazetesiyle atıldı. Gazete, 22 Temmuz 1875’te Azerbaycan Türkçesinde yayın hayatına başladı. Halkın anlayabileceği sade bir dil kullanan “Ekinci”, bilim, eğitim, tarım, sağlık ve toplumsal gelişmelerle ilgili bilgileri geniş kesimlere ulaştırmayı amaçladı.
“Ekinci”, 1875 ile 1877 yılları arasında ayda iki kez ve yaklaşık 300 ila 400 adet basıldı. Kısa yayın hayatı boyunca toplam 56 sayısı yayımlanan gazetede Mirza Fetali Ahundzade, Seyid Azim Şirvani ve Necef Bey Vezirov gibi dönemin tanınmış aydınlarının yazıları da yer aldı.
HALKIN AYDINLATILMASINI AMAÇLADI
“Ekinci”, yalnızca haber veren bir yayın organı olarak kalmadı. Gazete, halkın eğitim seviyesinin yükseltilmesini, bilimsel düşüncenin yaygınlaştırılmasını ve toplumdaki sorunların açık biçimde tartışılmasını hedefledi. Kadınların eğitimi ve özgürlüğü gibi dönemi açısından dikkat çekici konulara yer verirken hurafe, cehalet ve toplumsal geri kalmışlığa karşı yayınlar yaptı.
Gazetenin yayını Kafkasya genelinde de ilgi uyandırdı. “Ekinci”nin oluşturduğu gazetecilik anlayışı, Azerbaycan’da yeni yazarların, aydınların ve gazetecilerin yetişmesine katkı sağladı. Yayın hayatı yaklaşık iki yıl sürmesine rağmen gazete, kendisinden sonra çıkarılan çok sayıda gazete ve dergi için örnek oldu.
BASIN FARKLI DÖNEMLERDEN GEÇTİ
“Ekinci” ile başlayan süreç, daha sonraki yıllarda farklı gazete ve dergilerin yayımlanmasıyla devam etti. Azerbaycan basını, ülkenin içinde bulunduğu siyasi ve toplumsal şartlara bağlı olarak zaman zaman sansür, baskı ve yayın sınırlamalarıyla karşı karşıya kaldı. Buna rağmen basın, millî kimliğin, kültürün ve Azerbaycan Türkçesinin korunmasında etkili araçlardan biri oldu.
20. yüzyıl boyunca yazılı basının yanı sıra radyo ve televizyon yayıncılığı da gelişti. Azerbaycan’ın bağımsızlığını yeniden kazanmasının ardından ülkedeki medya kuruluşlarının sayısı arttı. Özel televizyonlar, haber ajansları ve farklı yayın çizgilerine sahip gazeteler faaliyet göstermeye başladı.
GELENEKSEL BASINDAN DİJİTAL MEDYAYA
Teknolojinin gelişmesiyle Azerbaycan medyası da önemli bir dönüşüm sürecine girdi. Basılı gazetelerin yanında internet haber siteleri, sosyal medya platformları, çevrim içi televizyonlar ve dijital yayınlar haber akışının temel unsurları hâline geldi. Haberlerin çok daha hızlı şekilde geniş kitlelere ulaşması, medyanın etkisini artırırken yeni sorumlulukları da beraberinde getirdi.
Dijital ortamda yanlış ve doğrulanmamış bilgilerin hızla yayılabilmesi, gazetecilikte kaynak kontrolü ve doğrulama süreçlerinin önemini artırdı. Günümüzde medya kuruluşlarından haberleri hızlı biçimde aktarmalarının yanı sıra doğruluk, tarafsızlık, kişilik haklarına saygı ve kamu yararı gibi temel gazetecilik ilkelerini de gözetmeleri bekleniyor.
NƏSİROV: BASIN ÖNEMLİ BİR GÜCE DÖNÜŞTÜ
Azerbaycan Millî Meclisi Milletvekili Elman Nəsirov da millî basının 151. yıl dönümü dolayısıyla yaptığı değerlendirmede, Azerbaycan medyasının uzun ve onurlu bir gelişim sürecinden geçtiğini belirtti. Nəsirov, basının toplumun bilgilendirilmesinin yanı sıra ülkenin görüşlerinin uluslararası kamuoyuna aktarılmasında da önemli rol oynadığını ifade etti.
Azerbaycan basınının özellikle enformasyon mücadelesinde önemli bir güce dönüştüğünü belirten Nəsirov, 44 gün süren İkinci Karabağ Savaşı sırasında medya kuruluşlarının enformasyon cephesindeki faaliyetlerine dikkat çekti. Nəsirov, Azerbaycan’a ilişkin bilgilerin dünya kamuoyuna doğru ve hızlı şekilde aktarılmasının önemini vurguladı.
150. YIL DÖNÜMÜ ÖZEL PROGRAMLARLA KUTLANDI
Azerbaycan millî basınının 150. kuruluş yıl dönümü, 2025 yılında çeşitli program ve etkinliklerle kutlandı. Yıl dönümü dolayısıyla medya alanının gelişmesine katkıda bulunan isimlere verilmek üzere “Azerbaycan Millî Basınının 150’nci Yılı (1875-2025)” jübile madalyası oluşturuldu. Basın ve medya alanında hizmet veren çok sayıda kişi de farklı ödüllerle onurlandırıldı.
2026 yılında 151. yaşına ulaşan Azerbaycan millî basını, “Ekinci”nin halkı aydınlatmayı amaçlayan yayın anlayışından aldığı mirası yeni iletişim araçlarıyla sürdürmeye devam ediyor. Bir buçuk asrı aşan bu süreç, ülkedeki basının yalnızca haber aktaran bir alan değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı koruyan ve kamuoyunun oluşmasına katkı sağlayan önemli bir kurum olduğunu ortaya koyuyor.
