Bakü’nün bugün Azadlık Meydanı olarak bilinen ana meydanı, 38 yıl önce Azerbaycan’ın geleceğini etkileyen bir halk hareketine sahne oldu. 17 Kasım 1988’de Sovyet yönetiminin Karabağ politikasına tepki göstererek bir araya gelen yurttaşlar, günler boyunca meydandan ayrılmadı. Gösterilerde dile getirilen talepler, Azerbaycan’da millî bilincin güçlenmesine ve bağımsızlık düşüncesinin geniş kitlelere ulaşmasına katkı sağladı.

ŞUŞA’DAN GELEN HABER HALKI MEYDANA TAŞIDI
Gösterilerin başlamasında, Şuşa yakınlarındaki Tophane Ormanı’nda inşaat amacıyla ağaçların kesildiğine ilişkin haberler etkili oldu. Kasım 1988’de basına yansıyan gelişmeler, Karabağ konusunda zaten yükselen toplumsal tepkiyi büyüttü.
Bakü’nün merkezine akın eden yurttaşlar, ormandaki çalışmaların durdurulmasını istedi. Mitinglerde toplumun farklı kesimlerinden temsilciler kürsüye çıkarak itirazlarını dile getirdi. Karabağ’a sahip çıkma talebi etrafında başlayan buluşmalarda, zamanla millî özgürlük sloganları da yükseldi.

SOVYET BİRLİKLERİ GİRDİ, GÖSTERİLER DEVAM ETTİ
Protestolar sürerken 22 Kasım’da Sovyet birlikleri Bakü’ye girdi ve kentte sokağa çıkma yasağı ilan edildi. Ancak askerî birliklerin gelişi ve uygulanan yasak, meydandaki kalabalığı dağıtmaya yetmedi.
18 gün boyunca süren gösteriler, 4 Aralık’ı 5 Aralık’a bağlayan gece Sovyet birliklerinin zırhlı araçlarla müdahalesi sonucu sona erdi. Meydandaki hareket, Azerbaycan’ın bağımsızlık yolunda halkın kitlesel katılımını ortaya koyan başlıca olaylardan biri olarak tarihe geçti.

PARLAMENTODA BİRLİĞİN GELECEĞİ TARTIŞILDI
Bağımsızlığa giden süreçte önemli tartışmalardan biri, Mart 1991’de Sovyetler Birliği’nin devamına ilişkin referandum sırasında yaşandı. Azerbaycan’da parlamento görevini yürüten Yüksek Sovyet’in 350 üyesinden 43’ü referanduma karşı çıktı. Bu isimler daha sonra “İstiklalci milletvekilleri” olarak anıldı.
Resmî sonuçlarda Azerbaycan’da yüzde 90’ın üzerinde birliğin korunması yönünde oy bildirildi. Ancak aynı yılın ilerleyen aylarında yaşanan gelişmeler, bağımsızlık sürecini hızlandırdı.

AĞUSTOS GELİŞMELERİ SÜRECİ HIZLANDIRDI
Ağustos 1991’de Moskova’da yaşanan darbe girişimi, Sovyetler Birliği’nin geleceği açısından belirleyici gelişmelerden biri oldu. Azerbaycan Halk Cephesi girişime karşı çıktı. Aynı ayın sonlarında millî hareketin temsilcileri, askerî araçlarla çevrili Azadlık Meydanı’nda yeniden toplandı.
30 Ağustos 1991’de Yüksek Sovyet, devlet bağımsızlığının yeniden tesisine ilişkin bildirgeyi kabul etti. Ardından bağımsızlığın anayasal esaslarını belirleyecek metnin hazırlanması gündeme geldi.

18 EKİM’DE TARİHÎ KARAR ALINDI
Bağımsızlığa ilişkin anayasal belge için hazırlanan iki ayrı taslak, ortak komisyon çalışmasıyla birleştirildi. 18 Ekim 1991’de oturuma katılan 258 milletvekilinin tamamı, devlet bağımsızlığının yeniden tesis edilmesi yönünde oy verdi.
Dönemin milletvekillerinden Sabir Rüstemhanlı’nın anlatımına göre, oylamanın ardından salonda kısa bir sessizlik yaşandı. Ardından milletvekilleri birbirlerine sarıldı; sevinç gözyaşları ve tebrikler birbirini izledi.
Bu sırada Azerbaycan’ın üç renkli, ay yıldızlı bayrağı Yüksek Sovyet’in toplantı salonuna getirildi. Rüstemhanlı, bayrağın salona girişini bağımsızlığın kabul edildiği günün unutulmaz anlarından biri olarak hatırladı. O an hissettiklerini, “Gözün aydın, Vatan! Gözün aydın, Azerbaycan!” sözleriyle anlattı.

17 KASIM MİLLÎ UYANIŞIN SİMGESİ OLDU
Azerbaycan’da 1992’den bu yana kutlanan günün resmî adı “Milli Dirçəliş Günü” olarak geçiyor. Millî uyanış ve yeniden doğuş anlamını taşıyan bu adlandırma, 1988’de başlayan gösterilerin ülkenin bağımsızlık tarihindeki yerini ifade ediyor.
17 Kasım’ın seçilmesi, Azerbaycan halkının Karabağ’daki gelişmeler karşısında ortak tepki gösterdiği ve özgürlük taleplerini meydanlara taşıdığı güne dayanıyor. Bugün bu tarih, bağımsızlığın yeniden kazanılmasına uzanan süreçte halkın ortaya koyduğu iradeyi hatırlatıyor.





