27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından Yassıada'da yargılanan eski Başbakan Adnan Menderes'in idam edilmesinin üzerinden 65 yıl geçti. Menderes 17 Eylül 1961'de İmralı'da idam edildi.
İnfazlar iki güne yayıldı. Dönemin Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961'de, Menderes ise ertesi gün idam edildi.
AYDIN'DAKİ ÇİFTLİKTEN MECLİS'E
Ali Adnan Menderes 1899'da Aydın'da doğdu. Annesi Tevhide Hanım'ı, babası Ethem Bey'i ve ablası Melike'yi verem hastalığı nedeniyle kaybetti. Okulunu bitirmesinin ardından dedesi Hacı Ali Paşazade'den miras kalan Çakırbeyli Çiftliği'nin yönetimini üstlendi.
Siyasete Serbest Cumhuriyet Fırkası'nda başladı. Partinin feshedilmesinin ardından CHP'ye katıldı ve parti teşkilatını Aydın'da yeniden kurdu.
Mustafa Kemal Atatürk, Aydın ziyareti sırasında Menderes ile görüştü ve görüşlerini rapor haline getirmesini istedi. Menderes, 1931 erken seçiminde aday olmadığı hâlde milletvekili seçildi. Ardından 1935, 1939 ve 1943 seçimlerinde CHP Aydın milletvekili olarak Meclis'te görev aldı.
DÖRTLÜ TAKRİR VE DEMOKRAT PARTİ
Menderes, 1945'te Toprak Reformu Tasarısı'nın Meclis görüşmelerinde sergilediği tutumla siyasette tanınan bir isim haline geldi.
İzmir Milletvekili Celal Bayar, Aydın Milletvekili Adnan Menderes, İçel Milletvekili Refik Koraltan ve Kars Milletvekili Fuat Köprülü 7 Haziran 1945'te CHP Meclis Grubu'na bir önerge verdi. Önerge, kanunlarda ve parti tüzüğünde demokratik bulunmayan hükümlerin kaldırılmasını içeriyordu. Siyasi tarihe "Dörtlü Takrir" olarak geçen önergenin ardından dört isim partiden ihraç edildi.
Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da Bayar, Menderes, Köprülü ve Koraltan tarafından kuruldu. Menderes, CHP'nin kazandığı 1946 genel seçimlerinde Kütahya'dan milletvekili seçildi.
1950 SEÇİMİ VE BAŞBAKANLIK
14 Mayıs 1950'de yapılan genel seçimi Demokrat Parti yüzde 55 oy oranıyla kazandı. Menderes İstanbul'dan milletvekili seçildi.
Seçim sonrası parti grubunda yapılan oylamayla Celal Bayar'ın cumhurbaşkanı olmasına karar verildi. Menderes, Bayar'a Fuat Köprülü'nün başbakan olmasını önerdi. Bayar ise "Başvekil sizsiniz Adnan Bey" diyerek Menderes'in parti liderliğini de üstlenmesini istedi.
Menderes seçim sonucunu, "14 Mayıs, bir devre son veren ve yeni bir devir açan müstesna ehemmiyette tarihi bir gün olarak daima anılacaktır" sözleriyle değerlendirdi.
EZAN DÜZENLEMESİ OYBİRLİĞİYLE GEÇTİ
Türkçe ezan uygulaması 1932'de Diyanet İşleri Başkanlığı genelgesiyle başlatıldı. 1941'de Türk Ceza Kanunu'nun 526'ncı maddesine eklenen fıkrayla Arapça ezan ve kamet okuyanlara hapis ve para cezası öngörüldü.
Düzenleme 16 Haziran 1950'de TBMM'de oybirliğiyle kabul edilen 5665 sayılı kanunla kaldırıldı. Kanun 17 Haziran 1950'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Oylamada CHP Meclis Grubu da tasarıyı destekledi. Aynı dönemde din dersleri, velinin isteğine bağlı olarak dördüncü sınıftan itibaren yeniden müfredata alındı.
KORE VE NATO ÜYELİĞİ
Menderes hükümeti 25 Temmuz 1950 tarihli Bakanlar Kurulu toplantısında Kore'ye askerî birlik gönderilmesine karar verdi. Türkiye'nin NATO'ya ilk başvurusu 11 Mayıs 1950'de yapılmıştı, ülke 1952'de ittifaka tam üye olarak kabul edildi.
Ekonomide liberal politikalar izlendi. İthalat kısıtlamaları kaldırıldı, kredi faizleri düşürüldü ve tarımda makineleşme çalışmaları başladı. Marshall Planı kaynaklarıyla yeni sanayi tesisleri kuruldu, 1954'te Türkiye Vakıflar Bankası faaliyete geçti.
2 Mayıs 1954 seçimlerine katılım yüzde 88,63 oldu. Demokrat Parti oyların yüzde 58'ini aldı. 27 Ekim 1957 seçimlerinde partinin oyu yüzde 48'e geriledi.
6-7 EYLÜL OLAYLARI VE ARTAN GERİLİM
Kıbrıs meselesinin görüşüldüğü Londra Konferansı 29 Ağustos 1955'te toplandı. Konferanstan sonuç alınamadı. Selanik'te Atatürk'ün doğduğu evin bombalandığı yönündeki haberin ardından İstanbul ve İzmir'de gayrimüslim azınlıklara ait ev, iş yeri ve ibadethanelerin hedef alındığı olaylar yaşandı. Olaylar sıkıyönetim ilan edilerek bastırıldı.
TBMM'de 18 Nisan 1960'ta, muhalefet ve basının faaliyetlerini incelemek amacıyla Demokrat Partili 15 milletvekilinden oluşan Tahkikat Komisyonu kuruldu. CHP yöneticileri komisyon nedeniyle iktidarı eleştirdi. CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, komisyonun kurulmasının ardından "Şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilal meşru bir haktır" sözlerini kullandı.
Öğrenci gösterileri 19 Nisan'da Kızılay'da başladı. Göstericiler 5 Mayıs'ta "555K" koduyla yeniden Kızılay Meydanı'nda toplandı. Menderes'in olay yerine giderek göstericilerin arasına girdiği, yaşanan arbedede bir gence "Bir başbakanın boğazını sıkıyorsun bundan âlâ hürriyet mi var" dediği aktarıldı.
27 MAYIS VE YASSIADA YARGILAMALARI
Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bazı general ve subaylardan oluşan 38 kişilik Millî Birlik Komitesi 27 Mayıs 1960 sabaha karşı yönetime el koydu. Menderes aynı gün yurt gezisi kapsamında bulunduğu Kütahya'da gözaltına alındı, Ankara'ya götürüldü ve diğer tutuklu Demokrat Parti üyeleriyle birlikte Yassıada'da tutuldu.
Yargılamalar 14 Ekim 1960'ta başladı ve 15 Eylül 1961'de karara bağlandı. Verilen idam kararlarının bir bölümü Millî Birlik Komitesi tarafından müebbet hapse çevrildi, üç karar infaz edildi.
1990'DA İTİBAR İADESİ
TBMM 11 Nisan 1990'da kabul ettiği kanunla Adnan Menderes ile birlikte idam edilen arkadaşlarının itibarını iade etti. Menderes, Polatkan ve Zorlu'nun naaşları 17 Eylül 1990'da İmralı'dan alınarak devlet töreniyle İstanbul Vatan Caddesi'ndeki anıt mezara nakledildi.
Yassıada'nın adı 2013'te "Demokrasi ve Özgürlükler Adası" olarak değiştirildi. Adada 2015'te başlatılan düzenleme çalışmaları kapsamında müze, kütüphane, konferans salonu ve Demokrasi Feneri gibi yapılar inşa edildi. Ada, 27 Mayıs darbesinin 60. yılında düzenlenen törenle ziyarete açıldı.
