Diyarbakır'ın Çınar ilçesine 13 kilometre uzaklıkta, 124 metrelik kayalık bir tepenin üzerinde duran Zerzevan Kalesi, Roma İmparatorluğu'nun sınır garnizonuydu. Üç bin yıllık yerleşimde 2014'ten beri kazı yapılıyor ve kale 2020'de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girdi.
Kazılar bugüne dek surları, dev bir gözetleme kulesini, kiliseyi, altmış üç sarnıcı, dört yüz kişilik bir yer altı sığınağını ve gizli geçitleri gün yüzüne çıkardı. Ama kalenin asıl ünü başka bir keşiften geliyor: askeri yerleşim içinde ele geçen dünyadaki son Mithras Tapınağı.
KİMSENİN OKUYAMADIĞI YAZIT
Tapınak 2017'de bulunduğunda girişinde bir kitabe duruyordu. Aradan geçen dokuz yılda hem Türkiye'de hem yurt dışında pek çok deneme yapıldı, yazı bir türlü okunamadı.
Sonunda çözüm Mardin Artuklu Üniversitesinden geldi. Süryani dili uzmanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak'ın bir yıl süren incelemesinde yazının eski Süryanice ve Aramice karakterler taşıdığı belirlendi, tarihleme de Şanlıurfa Müzesi'ndeki benzer yazıtlarla karşılaştırılarak yapıldı.
YAZI NE ANLATIYOR
Metin, tapınağın kaderini tek cümlede özetliyor. Yazıtta şu ifade yer alıyor:
"Kutsal haçın tanrı adına ki o tanrı düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan tanrıdır."
Toprak'a göre haç ve bu cümle, tapınağı bir anlamda mühürlüyor. Yazının çözülmesiyle tapınağın 1700 yıl önce, Hristiyanlığın Roma'da yayıldığı dönemde kutsanarak kapatıldığı kesinleşti.
MİTHRAS KİMDİ, NEDEN KAPATILDI?
Mithras, Roma'da ikinci ve üçüncü yüzyıllarda imparatorluğun tamamına yayılmış bir gizem dininin güneş tanrısıydı. Törenlere yalnızca davet edilenler katılabiliyordu, Zerzevan'da bu davetlilerin konakladığı alan bile bulundu.
Kazıları yöneten Prof. Dr. Aytaç Coşkun'un anlatımına göre imparatorların Hristiyan olmasıyla Mithras inancı rakip görülüp yasaklandı, tapınakların bir bölümü kapatıldı, bir bölümü kiliseye çevrildi. Zerzevan'daki yazıt ise bir Mithras tapınağının kapatılışını eski Aramice belgeleyen dünyadaki ilk örnek oldu.
GİDİP GÖRMEK MÜMKÜN HALA MÜMKÜN
Kale ziyarete açık ve restorasyon sürerken de yerli yabancı ziyaretçi ağırlıyor. Diyarbakır merkezden Çınar üzerinden yaklaşık kırk beş dakikada ulaşılıyor, yer altı tapınağı da gezi güzergahının içinde.
