Thor, Loki ve Zeus gibi mitolojik karakterler bugün yalnızca mitoloji meraklılarının değil, filmlerden dizilere, oyunlardan çizgi romanlara kadar popüler kültürün de yakından tanıdığı isimler.
Türk mitolojisinde ise en az onlar kadar dikkat çekici anlatılara sahip çok sayıda figür bulunmasına rağmen, Erlik, Ülgen, Umay veya Ak Ana gibi isimler aynı ölçüde geniş kitlelere ulaşmış değil.
Yazar ve Ressam Nuray Bilgili’ye göre bu fark, Türk mitolojisinin zayıf veya sınırlı olmasından değil; tarih boyunca yaşanan siyasi ve kültürel parçalanmalarla birlikte aktarım zincirinin kesintiye uğramasından kaynaklanıyor.
TÜRK MİTOLOJİSİNDE KARANLIK DÜNYANIN EN DİKKAT ÇEKİCİ FİGÜRLERİNDEN BİRİ ERLİK
Bilgili, Türk mitolojisinin yalnızca Bozkurt, Asena veya Ergenekon anlatıları üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Türk mitolojik evreninde gökyüzü, yeryüzü ve yer altı dünyasına ilişkin farklı anlatılar bulunurken Erlik de özellikle yer altı dünyasıyla ilişkilendirilen önemli figürlerden biri olarak karşımıza çıkıyor.
Ülgen göksel düzen ve iyilikle, Umay koruyuculuk ve yaşamla ilişkilendirilirken Ak Ana ise yaratılış anlatılarında öne çıkan figürler arasında yer alıyor.
PEKİ NEDEN THOR’U BİLİYORUZ, ERLİK’İ BİLMİYORUZ?
Bilgili’ye göre mesele yalnızca anlatıların ne kadar ilgi çekici olduğuyla açıklanamaz.
Türk dünyasının geniş bir coğrafyaya yayılması, farklı siyasi ve kültürel yapılara ayrılması ve ortak hafızanın aktarımında yaşanan kopukluklar, mitolojik mirasın kuşaktan kuşağa aynı bütünlük içinde taşınmasını zorlaştırdı.
Bilgili, bu nedenle Türk mitolojisindeki pek çok karakter ve anlatının toplumun geniş kesimlerinde görünürlüğünü kaybettiğini değerlendiriyor.
MİTOLOJİK HAFIZANIN BİR BÖLÜMÜ DIŞ KAYITLARDAN TAŞINDI
Bilgili’nin dikkat çektiği noktalardan biri de Türk topluluklarına ait bazı eski anlatıların sonraki dönemlere taşınmasında etnografik kayıtların oynadığı rol.
Özellikle Rus araştırmacı ve etnografların farklı Türk topluluklarından derlediği anlatılar, mitolojik mirasın bazı parçalarının yazılı olarak korunmasına katkı sağladı.
Bu durum, sözlü kültürde yaşayan ancak zaman içinde aktarım zinciri zayıflayan pek çok unsurun bugün yeniden incelenebilmesini mümkün kıldı.
POPÜLER KÜLTÜR GÖRÜNÜRLÜĞÜ BELİRLİYOR
Thor veya Loki bugün yalnızca eski İskandinav anlatılarındaki karakterler olarak bilinmiyor. Sinema, televizyon, çizgi roman ve oyun endüstrisi bu karakterleri tekrar tekrar yeniden üretiyor.
Türk mitolojisinin figürleri ise aynı ölçekte modern popüler kültür ürünlerine dönüştürülmüş değil.
Bilgili’nin değerlendirmeleri, Türk mitolojisinin daha az tanınmasının anlatı eksikliğinden çok, bu zengin mirasın günümüzün kültür ve sanat araçlarıyla yeterince görünür hale getirilememesiyle ilişkili olduğuna işaret ediyor.
ERLİK’TEN AK ANA’YA ÇOK DAHA BÜYÜK BİR EVREN VAR
Türk mitolojisi yalnızca birkaç efsaneden oluşmuyor. Bilgili’nin aktardığı çerçevede Umay, Ülgen, Erlik ve Ak Ana gibi figürler; doğa, yaşam, ölüm, yaratılış ve evren tasavvuruyla birlikte çok daha geniş bir mitolojik dünyanın parçalarını oluşturuyor.
Bu nedenle Türk mitolojisinin popüler kültürde yeniden ele alınması, unutulmaya yüz tutmuş figürlerin yeni kuşaklarla buluşmasını da sağlayabilir.
