Edebiyat tarihinin belki de en çok alıntılanan bu cümlesi, ilk bakışta sıradan bir tavsiye gibi görünür. Oysa Virginia Woolf'un 1929 yılında yayımlanan Kendine Ait Bir Oda adlı eseri, yalnızca kadınların yazarlığını değil; özgürlüğü, eşitsizliği, üretimi ve insanın kendi sesini bulma mücadelesini anlatan güçlü bir düşünce metnidir. Aradan neredeyse bir asır geçti. Dünya değişti, kadınlar üniversitelerde, akademide, siyasette ve edebiyat dünyasında daha görünür hale geldi. Ancak Woolf'un ortaya attığı temel soru hâlâ güncelliğini koruyor…
"BİR İNSAN GERÇEKTEN ÖZGÜR DEĞİLSE, ÜRETEBİLİR Mİ?"
Kendine Ait Bir Oda çoğu zaman yanlış tanıtılıyor. Pek çok okur kitabı roman sanarak eline alıyor. Oysa eser, deneme, kurmaca, anı ve felsefi sorgulamanın iç içe geçtiği özgün bir metin. Virginia Woolf, Cambridge Üniversitesi'nde kadın öğrenciler için verdiği konferanslardan yola çıkarak kaleme aldığı bu eserinde, "Kadınlar neden Shakespeare gibi büyük yazarlar çıkaramadı?" sorusunu soruyor. Ancak verdiği cevap biyolojik ya da bireysel değil; tarihsel ve toplumsal. Woolf'a göre mesele yetenek eksikliği değil, fırsat eşitsizliği.
BİR ODA NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
Kitabın adı bile başlı başına bir metafor. Woolf'un sözünü ettiği oda yalnızca dört duvar ve bir kapıdan ibaret değildir. O oda; ekonomik bağımsızlıktır, zihinsel özgürlüktür, kimse tarafından bölünmeden düşünebilmektir, üretmek için zamana sahip olmaktır, insanın yalnızca kendisine ait bir dünyasının bulunmasıdır. Aslında Woolf, "oda" üzerinden modern insanın en büyük sorunlarından birini anlatır: Üretebilmek için özgür olmak gerekir.
JUDİTH SHAKESPEARE: HİÇ YAŞAMAMIŞ AMA MİLYONLARI ANLATAN KADIN
Kitabın en çarpıcı bölümü hiç kuşkusuz Shakespeare'in hayali kız kardeşi Judith'in hikâyesidir. Woolf, Shakespeare kadar yetenekli bir kız kardeş hayal eder. Ancak Judith; okula gönderilmez, kitap okuyamaz, tiyatroya gitmesi yasaktır, evlendirilmek istenir, yazması ayıp karşılanır. Sonunda ise tarihe adını yazdıramadan yok olur. Judith hiçbir zaman yaşamamıştır. Ama Woolf'un anlatmak istediği şudur:
Tarih boyunca yaşamış milyonlarca yetenekli kadın aslında Judith'tir.
Belki büyük ressam olacaklardı. Belki filozof. Belki Nobel ödüllü bilim insanı. Ama fırsat bulamadılar.
KADIN NEDEN TARİH KİTAPLARINDA YOK?
Virginia Woolf'un en sarsıcı gözlemlerinden biri de budur. Shakespeare'in eserlerinde kadın vardır. Tolstoy'un romanlarında kadın vardır. Homeros'un destanlarında kadın vardır. Ama tarih kitaplarında kadın nerededir? Woolf'a göre tarihin büyük bölümü erkekler tarafından yazılmıştır. Bu nedenle kadınlar çoğu zaman özne değil, başkalarının hikâyesindeki figürler olarak kalmıştır.
ASIL KONUSU KADIN DEĞİL, ÖZGÜRLÜK
Kendine Ait Bir Oda çoğu zaman yalnızca feminist bir metin olarak okunuyor. Oysa Woolf'un anlattıkları bugün yalnızca kadınlar için geçerli değil. Ekonomik kaygılar içinde yaşayan, sürekli çalışmak zorunda kalan, kendine zaman ayıramayan, yaratıcılığına alan açamayan herkes için geçerli. Bu nedenle kitap yalnızca kadınların değil, üretmeye çalışan herkesin kitabıdır.
NEDEN BUGÜN HÂLÂ BU KADAR ETKİLEYİCİ?
Çünkü Woolf'un anlattığı meseleler değişmedi. Bugün de insanlar kendilerine ait zaman bulamıyor. Ekonomik kaygılar üretimi engelliyor. Sosyal medya dikkati bölüyor. Yalnız kalabilmek bile lüks haline geliyor. Belki bugün "oda"nın adı değişti. Ama ihtiyaç aynı.
ASIL TARTIŞMA ŞİMDİ BAŞLIYOR: HANGİ ÇEVİRİ OKUNMALI?
Türkiye'de Kendine Ait Bir Oda farklı yayınevleri tarafından yayımlandı. Ve ilginç olan şu: Aynı kitap olmasına rağmen okuma deneyimi çeviriye göre ciddi biçimde değişiyor. Çünkü Virginia Woolf çevirmesi en zor yazarlardan biri. Uzun cümleler kuruyor. Bir paragraf içinde tarih anlatıyor. Ardından mizah yapıyor. Sonra şiirsel bir betimlemeye geçiyor. Daha sonra felsefi bir sorgulamaya... Yani yalnızca anlamı değil, ritmi de çevirmek gerekiyor. İşte bu nedenle çevirmen, kitabın görünmeyen ikinci yazarı haline geliyor.
İş Bankası Kültür Yayınları – A. Deniz Hakyemez: Woolf'un sesini duymak isteyenlere
Son yıllarda en çok övgü alan baskılardan biri. Bu çeviri, Woolf'un uzun cümlelerini mümkün olduğunca koruyor. Metni sadeleştirmiyor. Ritmini bozmuyor. Dolayısıyla okur, Virginia Woolf'un zihnindeki düşünce akışını daha yakından hissedebiliyor. Bu nedenle edebiyat öğrencileri ve Woolf'u özgün üslubuyla tanımak isteyenler için güçlü bir tercih. Tek dezavantajı ise tam da bu sadakat. Uzun cümleler bazı okurları zorlayabiliyor. Ancak bu zorluk, Woolf'un yazı karakterinin doğal bir parçası.
Sia Yayınları – İlknur Özdemir: En akıcı Woolf
İlknur Özdemir uzun yıllardır dünya edebiyatının önemli isimlerini Türkçeye kazandıran deneyimli bir çevirmen. Onun yaklaşımı biraz daha farklı. Metnin ruhunu korurken Türkçenin doğallığını da ön planda tutuyor. Bu nedenle kitap çok daha akıcı okunuyor. İlk kez Woolf okuyacak biri için en rahat seçeneklerden biri. Bazı eleştirmenlere göre orijinal ritim yer yer yumuşuyor. Ancak okunabilirlik önemli ölçüde artıyor.
Can Yayınları – Osman Akınhay: Daha akademik bir Woolf
Osman Akınhay'ın çevirisi kavramsal doğruluğu önceleyen bir yaklaşım benimsiyor. Metin daha entelektüel bir tınıya sahip. Bazı kavramlar özellikle korunuyor. Bu nedenle akademik çalışmalar için oldukça değerli. Fakat gündelik okur açısından zaman zaman ağır hissedilebiliyor.
İletişim Yayınları – Berrak Göçer & Suğra Öncü: Günümüz Türkçesine en yakın seçenek
Bu baskıda ise okunabilirlik ön planda. Uzun cümleler yer yer bölünüyor. Bazı ifadeler günümüz Türkçesine yaklaştırılıyor. Sonuçta daha rahat akan bir metin ortaya çıkıyor. Ancak bunun bedeli, Woolf'un benzersiz ritminden kısmen uzaklaşmak olabiliyor.
ÇEVİRİ YALNIZCA KELİME ÇEVİRMEK DEĞİLDİR
Virginia Woolf'un meşhur cümlesini düşünelim:
"A woman must have money and a room of her own if she is to write fiction."
Bu cümle farklı çeviri anlayışlarında farklı tonlara bürünebilir. Bir çevirmen "Bir kadın kurmaca yazacaksa..." der. Bir diğeri "Bir kadının kurmaca yazabilmesi için..." ifadesini tercih eder. Başkası "ekonomik bağımsızlık" kavramını öne çıkarır. Bir diğeri ise cümleyi daha gündelik bir dile taşır. Anlam büyük ölçüde aynı kalsa da okurun metinle kurduğu ilişki değişir. İşte bu yüzden Woolf okurken yalnızca yazarı değil, çevirmeni de okumuş oluruz.
PEKİ HANGİ BASKI TERCİH EDİLMELİ?
Eğer Virginia Woolf'la ilk kez tanışıyorsanız ve metnin sizi yormadan akmasını istiyorsanız İş Bankası Kültür Yayınları'ndan A. Deniz Hakyemez çevirisi iyi bir başlangıç sunuyor. Eğer Woolf'un sesini, ritmini ve cümle yapısını olabildiğince özgün biçimde deneyimlemek istiyorsanız Sia Yayınları'nın İlknur Özdemir çevirisi öne çıkıyor. Akademik bir okuma hedefliyorsanız Can Yayınları, modern ve daha sade bir Türkçe arıyorsanız ise İletişim Yayınları değerlendirilebilir.
BELKİ DE HEPİMİZİN İHTİYACI OLAN ŞEY, KENDİNE AİT BİR ODA
Virginia Woolf'un kitabı yalnızca kadınların hikâyesini anlatmıyor. Aslında insanın kendi sesini bulma mücadelesini anlatıyor. Belki bu yüzden aradan neredeyse yüz yıl geçmesine rağmen hâlâ güncelliğini koruyor. Çünkü bugün de pek çok insanın parası var ama zamanı yok. Zamanı var ama sessizliği yok. Sessizliği var ama cesareti yok. Woolf'un "oda" dediği şey belki de tam burada başlıyor. Dışarıdaki dört duvar değil, insanın kendi içinde kurabildiği özgür alan... Ve belki de büyük edebiyatın doğduğu yer tam olarak orası.
