Mevsimlerin oluşumunun temel nedeni, Dünya'nın eksen eğikliğidir. Gezegenimiz, ekvator düzlemine göre 23,5 derece eğik bir şekilde kendi etrafında döner. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının yıl boyunca kutuplara ve ekvatora farklı açılarda vurmasını sağlar. Yaz aylarında Kuzey Yarımküre eğikliği Güneş'e dönerken, ışınlar dik açıyla gelir ve ısınma maksimuma ulaşır. Kışın ise tam tersi olur. Kutuplar Güneş'ten uzaklaşır, ışınlar yataylaşır ve soğuma başlar.
Bilim insanları, bu eğikliğin yaklaşık 4,5 milyar yıl önce Güneş Sistemi'nin oluşumu sırasında oluştuğunu belirtiyor. Eğer eksen dik olsaydı, mevsimler olmayacaktı ve iklim her yerde sabit kalacaktı. NASA'nın son uydu verileri, bu eğikliğin milimetrik değişimlerinin bile uzun vadeli iklim modellerini etkilediğini gösteriyor.
YÖRÜNGE YOLCULUĞU, ELİPTİK DANS VE GÜN EŞİTLİĞİ
Dünya, Güneş etrafında eliptik bir yörüngede 365 gün 6 saatte bir tur atar. Bu yörünge hareketi, mevsimlerin zamanlamasını belirler. Perihelyon (Güneş'e en yakın nokta) Ocak ayında gerçekleşirken, afelyon (en uzak nokta) Temmuz'da olur. Ancak mevsim uzunlukları eşit değildir. Kuzey Yarımküre'de yaz 93 gün, kış 89 gün sürer.
21 Mart ve 23 Eylül'de gün gece eşitliği yaşanır. Bu tarihlerde Güneş ekvatorda doğar ve her yer 12 saat gün ışığı alır. Ekinoks olarak bilinen bu dönemler, mevsim geçişlerinin habercisidir. Güney Yarımküre'de ise tam tersi döngü işler. Onların yazımız kışımızdır.
KUTUPLAR VE EKVATOR, IŞIK VE ISININ EŞİT DAĞILIMI
Mevsim farklılıkları, coğrafi enlemlere göre değişir. Ekvator'da Güneş ışınları yıl boyu dik vurur, bu yüzden tropikal iklim sabit sıcak kalır, mevsimler yağış rejimleriyle ayrılır. Kutup bölgelerinde ise 6 ay gündüz, 6 ay gece hüküm sürer. Yazın kutup geceleri biter, kışın gündüzler kısalır.
Kutup Geceleri: Güneş ufuk altında kalır, buzullar büyür.
Kutup Gündüzleri: Sürekli ışık erimeyi tetikler, biyoçeşitlilik patlar.
Orta Kuşak: En belirgin mevsim kontrastı burada yaşanır. Türkiye gibi ülkelerde dört mevsim net ayrılır.
Atmosferik dolaşım ve okyanus akıntıları da bu eşitsizliği yumuşatır. Gulf Stream gibi sıcak su akıntıları, Avrupa'yı kutup ikliminden korur.
İNSAN ETKİSİ, MEVSİMLERİN DEĞİŞEN YÜZÜ
Seragazı emisyonları, mevsim dinamiklerini bozuyor. IPCC'nin 2023 raporu, kutup yaz erimelerinin %20 arttığını ve sonbahar fırtınalarının şiddetlendiğini vurguluyor. İklim değişikliği, kışları ılık ama kurak, yazları aşırı sıcak hale getiriyor. Türkiye'de Akdeniz havzası, kurak yaz mevsimleriyle mücadele ediyor.
Bilim insanları, eksen eğikliğinin 41 bin yıllık döngülerde değiştiğini –buzul çağlarını tetiklediğini– belirtiyor. Gelecekte, insan kaynaklı ısınma bu doğal döngüleri bastırabilir.
MEVSİMLERİN GELECEĞİ, NE BEKLİYORUZ?
Mevsimler, Dünya'nın hassas dengesinin bir yansıması. Gelecekteki uydular ve modeller, eğiklik değişimlerini izleyecek. Siz de pencerenizden bakın. Her yaprak, her kar tanesi bu kozmik dansın parçası.
