26 Eylül 1983 gecesi bir Sovyet erken uyarı sistemi, Amerika Birleşik Devletleri’nden nükleer füze fırlatıldığını bildirdi. Nöbetçi subay Stanislav Petrov, ekrandaki uyarıyı yanlış alarm olarak değerlendirdi ve üstlerine de kanaatini bu şekilde iletti.

Gerçekten de ortada bir saldırı yoktu, çok ufak bir kablo arızasından sistemler durduk yere alarm vermişti. Petrov’un büyük bir soğukkanlılıkla karar verdiği o geceyi, bugün hatırlamakta fayda var.

Nükleer caydırıcılık, karşı tarafın misillemeden korkarak saldırmayacağı varsayımına dayanır. Petrov’un karşısındaki soru ise çok daha basitti. Karşı taraf gerçekten saldırmış mıydı?

Aradan kırk yılı aşkın zaman geçti. 19 Kasım 2026’da ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin’in Shenzhen kentinde bir araya geldi. Trump, dünyadaki nükleer silahların sayısının azaltılmasını gündeme getirdi.

Zirvenin ortak bildirisinde üç ülke, nükleer riskleri azaltmak ve bu silahların yayılmasını önlemek için diyalog yürütme taahhüdünde bulundu. Bildiride savaş başlıklarına ilişkin bir azaltım hedefi ya da bu hedefi denetleyecek bir mekanizma yer almadı.

Shenzhen’de açılan konuşma kanalının neye dönüşebileceğini anlamak için, nükleer rekabetin en sert döneminde Washington ile Moskova’nın hangi adımları attığına bakmak gerekiyor.

Dehşet dengesi

Nükleer çağın insanlık için ne anlama geldiği, 6 Ağustos 1945’te Hiroşima’da, üç gün sonra da Nagazaki’de görüldü. ABD’nin attığı atom bombaları, patlama anındaki can kayıplarının ardından radyasyona maruz kalan insanların yaşamını yıllar boyunca etkilemeye devam etti.

Sovyetler Birliği’nin 1949’da ilk nükleer denemesini yapmasıyla ABD’nin bu alandaki tekeli sona erdi ve iki ülke arasında uzun bir silahlanma yarışı başladı.

Soğuk Savaş’ın dehşet dengesi şu hesaba dayanıyordu. Taraflardan biri ilk saldırıyı yapsa bile diğeri karşılık verebilecek, saldırıyı başlatan ülke de yıkıma uğrayacaktı.

Ekim 1962’deki Küba Füze Krizi, bu hesabın ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Sovyetler Birliği’nin Küba’ya nükleer füze yerleştirmesi üzerine Washington ve Moskova doğrudan karşı karşıya geldi.

Krizi sona erdiren uzlaşmada Moskova Küba’daki füzelerini çekmeyi kabul etti. Washington ise Küba’yı işgal etmeme taahhüdünde bulundu ve Türkiye’deki Jüpiter füzelerinin kaldırılmasını gizli görüşmelerde kabul etti.

Nükleer rekabetin Karayipler’de patlak veren en tehlikeli krizi, Türkiye’nin güvenliğini de doğrudan ilgilendiriyordu.

Küba krizinin ardından 1963’te Washington ile Moskova arasında doğrudan bir haberleşme hattı kuruldu. Böyle bir hattın ne işe yaradığını anlamak için kriz anını düşünmek yeterli.

Bir tarafta savunma tedbiri olarak görülen askerî hareketlilik, öbür tarafta saldırı hazırlığı gibi okunabilir. Mesajın diplomatik kanallardan geç ulaşması ya da niyetin yanlış anlaşılması, karar vericilere kalan zamanı daraltır.

Doğrudan haberleşme, liderlere en azından karşı tarafın niyetini sorma ve gelen cevabı değerlendirme imkânı verir.

İki süper güç, rekabet sürerken bu riski sınırlayacak kurallar geliştirdi. 1972’deki SALT I düzenlemeleri stratejik silahlanmaya sınırlar getirdi.

8 Aralık 1987’de Ronald Reagan ile Mihail Gorbaçov’un imzaladığı Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması (INF) ise bir adım daha attı. Belirli menzillerdeki kara konuşlu füzelerin tümüyle ortadan kaldırılmasını öngördü.

Rakip ülkeler, birbirlerine güvenmek için siyasi ilişkilerin düzelmesini beklemeden, hangi silahların kaldırılacağını ve bunun nasıl denetleneceğini kararlaştırabildi.

Sovyetler dağıldı, silahlar kaldı

ABD ile Sovyetler Birliği, stratejik nükleer silahların azaltılmasını öngören START I’i 31 Temmuz 1991’de imzaladı.

Aynı yılın sonunda Sovyetler Birliği dağılınca nükleer silahlar Rusya’nın yanı sıra Ukrayna, Belarus ve Kazakistan topraklarında da kaldı. 23 Mayıs 1992 tarihli Lizbon Protokolü, bu ülkelerin statüsünü ve silahsızlanma sürecini düzenledi.

Ukrayna, Belarus ve Kazakistan topraklarında kalan nükleer başlıklar daha sonra Rusya’ya devredildi.

5 Aralık 1994’te imzalanan Budapeşte Memorandumu’yla da Rusya, ABD ve Birleşik Krallık, Ukrayna’nın bağımsızlığına, egemenliğine ve mevcut sınırlarına saygı göstereceklerine ilişkin güvence verdi.

Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhak etmesi ve 2022’de Ukrayna’ya karşı geniş çaplı işgal başlatması, nükleer silahlardan vazgeçme karşılığında verilen siyasi güvencelerin ne kadar dayanıklı olduğu sorusunu yeniden gündeme getirdi.

Budapeşte’nin bugünkü tartışmaya bıraktığı soru Ukrayna’nın ötesine uzanıyor. Nükleer silah edinmeyi güvenliğinin teminatı olarak gören bir devlete, uluslararası toplum hangi güvenceyi verebilir?

Bir ülkenin egemenliğine saygı gösterileceğini taahhüt etmek ile o ülkeye saldırı hâlinde askerî yardım yükümlülüğü üstlenmek arasında önemli bir fark var.

Silahların yayılmasını önlemek isteyen ülkelerin, verdikleri güvencelerin hangi koşullarda ve nasıl işleyeceğini de açıkça ortaya koyması gerekiyor.

Soğuk Savaş sonrasındaki azaltım çabaları bununla bitmedi. 24 Mayıs 2002’de George W. Bush ile Vladimir Putin, Moskova’da stratejik nükleer silahların azaltılmasına ilişkin bir antlaşma imzaladı.

Daha kapsamlı doğrulama hükümleri içeren Yeni START anlaşması ise 8 Nisan 2010’da Prag’da, Barack Obama ile dönemin Rusya Devlet Başkanı Dmitri Medvedev tarafından imzalandı.

Obama ile Putin’in bu konudaki görüşmesi 18 Haziran 2012’de, Meksika’nın Los Cabos kentindeki G20 Zirvesi sırasında gerçekleşti. İki lider stratejik istikrar ve silahların kontrolü alanındaki iş birliğini ele aldı.

Obama, 19 Haziran 2013’te Berlin’de konuşlandırılmış stratejik nükleer silahların üçte bire kadar daha azaltılmasını önerdi. Bu öneri yeni bir antlaşmaya dönüşmedi.

Yeni START, antlaşmanın sayım kurallarına göre her iki tarafın konuşlandırılmış stratejik savaş başlıklarına 1.550 sınırı koydu. Veri paylaşımı ve yerinde denetim hükümleri sayesinde taraflar birbirlerinin nükleer kuvvetleri hakkında doğrulanabilir bilgi edinebiliyordu.

Rusya 2023’te antlaşmaya katılımını askıya aldı. Antlaşmanın süresi 5 Şubat 2026’da doldu. Böylece Washington ile Moskova arasındaki son ikili stratejik nükleer silah sınırlama antlaşması da sona erdi.

Bu kaybın önemi, kaç başlığın konuşlandırılabileceği kadar, tarafların karşılarındaki kuvvet hakkında neyi doğrulayabildiğiyle ilgili. Belirsizlik arttığında askerî planlamacılar en kötü ihtimali esas almaya daha yatkın hâle gelir.

Bir nükleer silaha neden “taktik” denir?

Nükleer silah tartışmalarında farklı anlamlara gelen kavramlar sık sık birbirine karışıyor.

Atom bombası, enerjisini atom çekirdeklerinin bölünmesinden, yani fisyondan alır. Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan bombalar bu türdendi.

Hidrojen bombası, enerjisini büyük ölçüde hafif atom çekirdeklerinin birleşmesinden, yani füzyondan alan termonükleer bir silahtır ve çok daha yüksek patlama gücüne ulaşabilir.

Nötron bombası ise açığa çıkan nötron radyasyonunun etkisi artırılmış bir termonükleer silah türüdür. Bu tür bir patlama da radyasyonun yanı sıra ısı ve basınç etkisi yaratır.

Taktik nükleer silah ifadesi ise bombanın nasıl enerji ürettiğinden ziyade hangi askerî görev için düşünüldüğünü anlatır. Bu silahlar genellikle bir harekât alanında kullanılmak üzere tasarlanır.

Stratejik nükleer silahlar ise bir ülkenin savaş yürütme kapasitesini veya misilleme gücünü geniş ölçekte etkileyecek görevlerle ilişkilendirilir.

Bu ayrım için herkesin kabul ettiği bir patlama gücü sınırı yoktur. Dolayısıyla bir silahın “taktik” diye anılması, sivil kayıpların, radyasyon etkisinin veya nükleer misilleme riskinin sınırlı kalacağına dair bir güvence vermez.

Savaş alanında alınan bir kararın sonuçları, kararın alındığı coğrafyanın çok ötesine geçebilir.

Bir askerî planlamacı için “taktik” olan bir karar, saldırıya uğrayan ülkenin liderliği için savaşın niteliğini değiştiren bir adım olabilir.

İlk kullanımın ardından o ülkenin önünde, yeni bir nükleer saldırı gelip gelmeyeceğini ve nasıl karşılık vereceğini değerlendirmek gibi son derece ağır bir karar vardır.

Aynı sırada sahada çok daha somut bir sorun ortaya çıkar. Yaralıların en fazla yardıma ihtiyaç duyduğu anda sağlık tesisleri ve acil müdahale ekipleri de patlamanın etkilerine maruz kalabilir.

Bir haritada sınırlı görünen alanın içinde, müdahale kapasitesini aşan bir insani felaket yaşanabilir.

Shenzhen’den sonra

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün tahminine göre, Ocak 2026 itibarıyla dokuz ülkenin toplam nükleer envanterinde 12.187 savaş başlığı bulunuyordu.

Rusya ile ABD bu envanterin yaklaşık yüzde 86’sına sahipti. Çin’in tahmini envanteri ise 620 başlıktı.

Bu fark, Shenzhen’deki müzakerenin neden zor olduğunu da anlatıyor. Washington, büyüyen Çin cephaneliğini gelecekteki bir anlaşmanın dışında bırakmak istemiyor.

Pekin açısından ise kendisinden çok daha büyük iki nükleer güçle hangi sınırlar üzerinden masaya oturacağı başlı başına bir pazarlık konusu.

Üç ülkenin riskler hakkında konuşmayı kabul etmesi bu yüzden önemli. Sayısal azaltım için ise hangi silahların hesaba katılacağı ve verilen bilgilerin nasıl doğrulanacağı üzerinde de uzlaşmaları gerekecek.

Bu tabloya bir sayı daha eklemek gerekiyor. Aynı araştırmaya göre konuşlandırılmış savaş başlıklarının yaklaşık 2.100 ila 2.200’ü balistik füzeler üzerinde yüksek harekât hazırlığında tutuluyordu.

Yüksek hazırlık düzeyi, karşı tarafın bir ilk saldırıyla misilleme kabiliyetini ortadan kaldıramayacağı mesajını vermeyi amaçlar. Ancak bir kriz anında erken uyarı bilgisinin hızla değerlendirilmesi yönündeki baskıyı da artırabilir.

Bir zirve bildirisindeki nükleer riski azaltma taahhüdünün pratik karşılığı, böyle bir anda karar vericilerin bilgiyi doğrulamak ve birbirleriyle konuşmak için daha fazla imkâna sahip olmasıdır.

Türkiye açısından Küba krizinin unutulmaması gereken tarafı, uzakta başlayan bir nükleer krizin bizim güvenliğimizi ilgilendiren kararlar doğurabilmesidir.

Bugün de Karadeniz’deki savaşın seyri ile NATO ve Rusya arasındaki gerilim, nükleer riskin Ankara açısından neden somut bir mesele olduğunu gösteriyor.

Bu nedenle Shenzhen’in değerini, üç liderin aynı masaya oturmuş olmasından sonra atılacak adımlarda aramak gerekir.

Kriz anında işleyecek iletişim kanalları, düzenli veri paylaşımı ve karşılıklı denetim konusunda ilerleme sağlanırsa, silah sayılarının azaltılması için de bir zemin oluşabilir.

Ben Shenzhen’i değerlendirirken önce şu soruya bakıyorum: New START’ın sona ermesiyle kaybolan denetim imkânının yerine ne konacak?

Üç ülke düzenli bilgi paylaşımının, karşılıklı denetimin ve kriz anında doğrudan iletişimin nasıl işleyeceği konusunda anlaşabilirse, nükleer silahların azaltılması için de zemin oluşur.

1983’te Petrov, ekrandaki uyarının gerçek olup olmadığına dakikalar içinde karar vermek zorundaydı. Shenzhen’de bir araya gelen liderlerin elinde bu kuralları oluşturmak için zaman var.

O zamanı kullanıp kullanmadıklarını, bir sonraki krizden önce hangi adımları attıklarına bakarak anlayacağız.