Terörsüz Türkiye hedefinin ne anlama geldiğini en iyi, terörün hayatlarından neler götürdüğünü bilen insanlar anlatabilir. Bir yolun akşam saatlerinde neden kullanılmadığını, köyünden ayrılan bir ailenin yıllarca neden geri dönemediğini, sınırın ötesindeki bir çatışmanın bu tarafta nasıl tedirginlik yarattığını onların hikâyelerinde görürsünüz. Ankara’da siyasi başlıklar altında konuşulan meselenin, bölgede gündelik hayatın içine işlemiş uzun bir geçmişi var. Bugün insanların zihnindeki temel soru ise aynı: Bu defa kalıcı bir huzur mümkün mü?

Devlet Bahçeli’nin 1 Ekim 2024’te DEM Parti sıralarıyla tokalaşması, ardından 22 Ekim’de Öcalan’a örgütün feshi ve silahların bırakılması yönünde çağrı yapması, Türkiye’nin uzun yıllardır taşıdığı terör yükünden kurtulma arayışında yeni bir dönemin kapısını açtı. İmralı görüşmelerini, 27 Şubat 2025’teki silah bırakma çağrısı, PKK’nın mayıs ayında açıkladığı fesih kararı ve temmuzda Irak’ın kuzeyinde gerçekleştirilen sembolik silah yakma töreni izledi. Meclis çatısı altında yürütülen çalışmalarla sürecin hukuki ve toplumsal boyutları da gündeme geldi. Bugün belirleyici olan, açıklanan kararların sahada ne ölçüde uygulandığı.

Ankara’da yapılan açıklamaların sahadaki karşılığını anlamak için Türkiye sınırları içindeki gündelik hayata olduğu kadar sınırın ötesine de bakmak gerekiyor. Van, Şırnak ve Hakkâri’deki gözlemlerimiz ile Irak’ta yaptığımız görüşmeler, kamuoyuna yansıyan gelişmelerin insanların hayatında nasıl karşılık bulduğunu görmemizi sağlıyor. Bu karşılık her yerde aynı değil; umutla ihtiyat, ekonomik beklentilerle güvenlik kaygıları yan yana duruyor. Türkiye’deki huzur arayışının Irak ve Suriye’de şekillenen gelecekten ayrı düşünülememesi, Terörsüz Türkiye ile terörsüz bölge hedeflerini birlikte değerlendirmeyi gerekli kılıyor.

Uzun yıllar terörle anılan Şırnak, Van’ın Başkale ilçesi ve Hakkâri’de gündelik hayatın değiştiği görülüyor. Geçmişte gece seyahatinin ciddi kaygı yarattığı yollarda artan trafik, iyileşen ulaşım şartları ve seyrekleşen kontrol noktaları, bu değişimin ilk göze çarpan işaretleri. Şehir merkezlerinde geç saatlere kadar açık kalan kafeler, buralarda buluşan gençler ve sokaklarda oynayan çocuklar, güvenlik endişesinin hayat üzerindeki ağırlığının hafiflediğini gösteriyor. Yıllarca günün hangi saatinde nerede bulunulabileceğini belirleyen kaygıların gerilemesi, bölgede yaşayanlar açısından önemli bir kazanım.

Bu tablonun zemininde, önceki yıllarda yürütülen güvenlik ve altyapı çalışmalarının payı bulunuyor. Bugünkü rahatlamayı yalnızca son dönemdeki siyasi adımlarla açıklamak, yıllar içinde oluşan birikimi eksik değerlendirmek olur. Süreç, bu zeminin üzerinde ilerliyor ve elde edilen kazanımların kalıcılaşabileceğine dair umudu güçlendiriyor. Görüştüğümüz insanlarda aynı acıların yeniden yaşanmaması yönünde güçlü bir arzu var. Bunun yanında, geçmişin tecrübelerinden kaynaklanan ihtiyat da bütünüyle kaybolmuş değil.

İnsanların önceliklerindeki değişim ise belirgin. Yıllarca hemen her konuşmanın başında yer alan terör ve güvenlik meselesinin önüne artık geçim, iş ve gelecek kaygısı geçiyor. Özellikle gençler, yaşadıkları şehirde nasıl iş bulabileceklerini, gelirlerini nasıl artırabileceklerini ve kendi hayatlarını kurup kuramayacaklarını konuşuyor. Memleketinde kalmak isteyen bir gencin önündeki seçenekler, güvenlik şartlarının iyileşmesiyle kendiliğinden çoğalmıyor. Değişen gündem, kamu kurumlarından iş dünyasına kadar herkesten daha somut cevaplar bekliyor.

Kırsalda da hareketlilik var. Geçmişte terör nedeniyle erişimin güçleştiği, köy ve mezraların boşaldığı Kazan Vadisi gibi alanlarda yeniden tarımsal faaliyete yönelen, toprağıyla bağını kurmaya çalışan insanlarla karşılaşıyoruz. Uzun süre uzak kalınan arazinin yeniden işlenmesi, geçimin yanında yerleşimlerin geleceği bakımından da anlam taşıyor. Ancak geri dönüşün başlamasıyla kalıcı hâle gelmesi arasında çözülmesi gereken meseleler bulunuyor.

Başka illerde iş kurmuş, çocuklarını okula yerleştirmiş ailelerin yeniden köylerine dönmesi, güvenliğin yanında yaşam şartlarına da bağlı. Konut, yol, sulama, elektrik, eğitim ve sağlık hizmetleri birlikte ele alınmalı. Üretmek isteyen çiftçinin ürününü nerede satacağı, hangi maliyetle taşıyacağı ve düzenli gelir elde edip edemeyeceği de dönüş kararını etkiliyor. Bu nedenle gönüllü geri dönüş programlarının, ailelerin ihtiyaçları ve yerleşimlerin üretim kapasitesi dikkate alınarak devlet tarafından planlanması gerekiyor. İlk aşamadaki isteğin zamanla yeniden göçe dönüşmemesi, bu hazırlığın yapılmasına bağlı.

Bölgedeki petrol üretimi ve madencilik faaliyetleri de gençlerin gelecek hesabında daha fazla yer bulabilir. Bunun için yatırımların ihtiyaç duyduğu mesleklerle bölgedeki eğitim imkânları arasında bağ kurulması önemli. Yerel işletmelerin tedarik süreçlerine katılması, ekonomik hareketliliğin daha geniş bir kesime ulaşmasını sağlayabilir. İnsanların yaşadıkları yerde çıkarılan kaynağın kendi hayatlarında iş ve gelir olarak karşılık bulmasını beklemesi son derece anlaşılır. Yatırımların bölgeye katkısı, üretim miktarlarının yanında bu karşılık üzerinden de değerlendirilmeli.

Van ve Hakkâri’de hissedilen değişimin izleri, sınırın Irak tarafında da görülüyor. Çukurca’daki Üzümlü Sınır Kapısı’ndan Kani Masi ve Amediye üzerinden Duhok, Musul ve Kerkük’e uzanan karayolu güzergâhında, güvenlik tedbirlerinin geçmişe kıyasla daha az hissedildiği yerler dikkat çekiyor. Uzun yıllar terör ve sınır ötesi operasyonlarla anılan dağlık kesimlerde, bazı peşmerge kontrol noktalarındaki denetimlerin sınırlı kalması, kimi noktalarda sıcağın altında tek bir görevlinin nöbet tutması gözlemlerimiz arasındaydı. Bu görüntülerden bütün bölgenin güvenliğine ilişkin kesin bir hüküm çıkarılamaz. Yine de geçmişte geçişin ciddi kaygı yarattığı alanlarda karşılaşılan manzara, değişimi anlamak bakımından kayda değer.

Kanaat önderleri, aşiret liderleri, Irak Kürt Bölgesel Yönetimi milletvekilleri ve Kerkük Türkmenleriyle yapılan görüşmelerde, Türkiye tarafında duyduğumuz beklentilerin benzerleri öne çıkıyor. Terörün sona ermesi, Türkiye ile ekonomik ilişkilerin gelişmesi ve bölgenin istikrara kavuşması isteniyor. Farklı siyasi ve toplumsal aidiyetlere sahip isimlerin Türkiye ile ilişkilerin güçlenmesini önemsemesinin temelinde, ticaretin ve yatırımların kendi şehirlerinde iş ve gelir yaratacağı düşüncesi bulunuyor.

Bu görüşmelerden bütün Irak’ı kapsayan tek bir siyasi tutum çıkarmak mümkün değil. Ancak farklı kesimlerin Türkiye ile ilişkileri kendi ekonomik gelecekleri açısından değerlendirmesi, iş birliği için güçlü bir zemin oluşturuyor. Sınır kapılarının işleyişi, nakliye maliyetleri, pazar imkânları ve enerji bağlantıları, günlük hayatın hesabına doğrudan giriyor. Türkiye ile iyi ilişki kurulması yönündeki dilekler de bu ihtiyaçlarla birleşiyor.

Enerji alanında kamuoyuna açıklanan adımlar, söz konusu beklentileri besliyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın duyurduğu, Türkiye Petrollerinin Kerkük’teki petrol üretimine ortaklığı, iki ülke arasındaki ilişkinin kapsamını genişletiyor. Açıklanan yüzde 15’lik şirket ortaklığı, Türkiye’nin petrolün taşınmasının yanında üretiminde de rol üstlenmesi anlamına geliyor. Kerkük’ün ekonomik geleceği ile Türkiye arasındaki bağın güçlenmesi bakımından bu gelişme önemli. Ortaklığın yerel işletmelere ve çalışanlara yansıması ise bölgedeki karşılığını belirleyecek.

Kerkük-Ceyhan petrol hattının Basra’ya kadar uzatılması ve Körfez petrolünün Türkiye üzerinden dünya pazarlarına ulaştırılması yönündeki hedef, daha geniş bir iş birliği ihtimalini gündeme getiriyor. Henüz proje ve müzakere aşamasındaki bu yaklaşım, Irak’ın kuzeyiyle güneyi arasında enerji taşımacılığı bakımından yeni bağlantılar kurulmasını sağlayabilir. Bölgesel çatışmaların sevkiyat yollarını tehdit ettiği şartlarda alternatif güzergâhların değeri artıyor. Böyle bir yatırımın hayata geçmesi ise teknik ve mali hazırlık kadar güzergâh boyunca güvenliğe ve devletler arasındaki siyasi güvene bağlı.

Kalkınma Yolu Projesi etrafında oluşan ilgi de aynı beklentiden besleniyor. Büyük Fav Limanı’nı karayolu ve demiryoluyla Türkiye’ye bağlaması öngörülen proje, farklı kesimler tarafından yatırım ve istihdam fırsatı olarak görülüyor. Görüşmelerde yolların, enerji hatlarının ve lojistik bağlantıların kendi bölgelerinden geçmesine yönelik taleplerin öne çıkması dikkat çekici. Her kesim, oluşacak ekonomik hareketlilikten kendi şehrinin de pay almasını istiyor. Projenin finansmanının ve uygulama takviminin netleşmesi, bu ilginin somut yatırıma dönüşmesi açısından önem taşıyor.

Güzergâh tercihleri ve ekonomik getirilerin paylaşımı da dikkatle yönetilmeli. Farklı kesimlerin projelerde yer alma isteği, ortak bir gelecek beklentisini güçlendirebileceği gibi yeni anlaşmazlıklar da doğurabilir. Bir yolun ya da boru hattının yerleşimin yakınından geçmesi, kendiliğinden refah yaratmıyor. Yerel üreticinin pazara, işletmenin tedarik zincirine, gencin de oluşacak iş imkânlarına erişebilmesi gerekiyor. Büyük projelerin toplumdaki karşılığı, ekonomik faydanın ne ölçüde yayıldığıyla anlaşılacak.

Ancak ekonomik beklentilerin güçlenmesi, güvenlik meselesinin çözüldüğü anlamına gelmiyor. İran, ABD ve İsrail arasındaki savaşın yarattığı belirsizlik, silahlı yapıların hesaplarını değiştirebilir ve silahsızlanmayı geciktirebilir. Bölgesel dengelerin yeniden şekillenmesini bekleyerek silahlı kapasitesini korumaya çalışan örgütler, oluşan iyimserliği kısa sürede aşındırabilir. Yeni bir çatışma dalgasının, yıllardır otorite boşluklarından beslenen yapılara yeniden hareket alanı açması ihtimali ciddiye alınmalı.

Sincar ve Mahmur’da Irak devletinin etkin kontrol sağlaması bu nedenle önemini koruyor. Ankara, Bağdat’ın silahlı grupları tasfiye etme ve devlet otoritesini bütün ülkeye yayma hedefini destekliyor. Açıklanan iradenin sahada uygulanması konusunda ise alınması gereken mesafe var. Türkiye’nin beklentisi, örgütün yalnızca sınır hattından uzaklaşması değil; Kandil, Sincar, Mahmur ve Süleymaniye dâhil Irak’taki bütün yapılanmasının sona ermesi. Irak’ın egemenliğinin güçlenmesiyle Türkiye’ye yönelik tehdidin ortadan kalkması, burada birbirini tamamlıyor.

Sahadaki temaslarda aktarılan bilgilerle basına yansıyan haberler, hâlâ cevap bekleyen sorular bulunduğunu gösteriyor. Zap ve Avaşin-Basyan gibi sınır hattındaki alanlardan çekilen bazı unsurların Kandil çevresindeki dağlık yerleşimlere ve Süleymaniye’nin Asos kesimine yöneldiği ileri sürülüyor. Gara gibi örgütün uzun yıllardır yerleştiği alanların bütünüyle boşaltılmadığına ilişkin değerlendirmeler de var. Bunlar doğrudan gözlemlediğimiz hareketler değil; doğrulanması gereken iddialar. Bununla birlikte işaret ettikleri mesele açık: Bir kampın boşaltılması, oradaki silahlı kadronun başka bir bölgeye taşınmasıyla sonuçlanıyorsa örgütsel tasfiyeden söz etmek güçleşir.

Ankara’nın üzerinde durduğu konu da silahsızlanmanın sahada tespit ve teyit edilmesi. Hukuki düzenlemelerin hazırlanması ile örgüt mensuplarına ilişkin hükümlerin uygulanması bu bakımdan ayrı aşamalar. Silahların teslim edildiğinin ve örgütün fiilî varlığının sona erdiğinin doğrulanması, uygulamanın temel şartını oluşturuyor. Teslim edilen silahların envanteri kadar boşaltılan alanların durumu ve silahlı kadroların akıbeti de açıklığa kavuşmalı.

Erbil ve Süleymaniye’de teslim ve kayıt mekanizmaları oluşturulmasına ilişkin haberler bu çerçevede gündeme geliyor. Basına yansıyan planlarda, silahların yerel ve merkezî makamlara teslim edilmesi, kayıt altına alınması ve boşaltılan alanların denetlenmesi öngörülüyor. Bu haberler, bütün teslim noktalarının faaliyete geçtiği veya işlemlerin tamamlandığı anlamına gelmiyor. Sürecin hangi aşamada olduğunun anlaşılması için açıklanan planların yanında gerçekleşen teslimatların ve denetim sonuçlarının da ortaya konulması gerekiyor.

Belirsizliğin uzaması, toplumda oluşan güveni zayıflatabilir. İnsanların yeniden tarlasına döndüğü, gençlerin iş konuşmaya başladığı bir dönemde örgütün silahlı varlığını başka alanlarda koruması, normalleşmenin sınırlarını daraltır. Bu nedenle ilerlemenin ölçüsü, boşaltıldığı açıklanan kampların sayısıyla sınırlı kalamaz. Silahlı kapasitenin gerçekten ortadan kaldırılıp kaldırılmadığı, sürecin güvenilirliğini belirleyecek.

Bu güvenin toplumsal hayatta yerleşmesinde kamu kurumlarının yanında yerel yönetimlerin, iş dünyasının, sivil toplumun ve kanaat önderlerinin de sorumluluğu bulunuyor. Türkiye’de ve Irak’ta etkisini koruyan aşiret yapıları da bu çerçevede değerlendirilmeli. Şehirleşme, eğitim ve ekonomik ilişkiler bu yapıları değiştiriyor; ancak toplumsal etkilerini ve sınır ötesindeki bağlarını bütünüyle ortadan kaldırmıyor.

Geçmişte coğrafi şartların, kapalı ekonominin ve kamu hizmetlerine erişimdeki güçlüklerin beslediği aşiret bağları, bir yandan aidiyet ve dayanışma sağlarken diğer yandan bazı yerlerde bireyin tercihlerini sınırlayan ilişkiler üretti. Bölgenin hafızasında ağalığın baskıyla, ekonomik bağımlılıkla ve eğitimin önündeki engellerle anıldığı örnekler de bulunuyor. Dolayısıyla bugünkü değişimi değerlendirirken geçmişi idealize etmek kadar, bu yapıların mevcut etkisini yok saymak da yanıltıcı olur.

Hakkâri’de Sılehi aşireti lideri Mehmet Alayı Atlı, Erbil’de IKBY milletvekili ve Bradost aşireti lideri Erşad Lolani, Siverek’te İzol aşiretinden Eczacı Hasan İzol gibi isimler etrafındaki temaslar ve kamuoyuna yansıyan çalışmalar, “yeni nesil ağalık” tartışmasını somutlaştırıyor. Farklı yerlerde ve farklı biçimlerde ortaya çıkan gençlere iş imkânı sağlama çabaları, bölgeye spor ve eğitim projeleri kazandırılması, ihtiyaç sahibi ailelere destek verilmesi ve toplumsal anlaşmazlıkların çözümüne katkı sunulması, geleneksel etkinin kullanımındaki değişime işaret ediyor. Burada her ismin katkısını kendi faaliyetleri üzerinden değerlendirmek gerekiyor; ortak olan, toplumsal konumun beraberinde getirdiği sorumluluk.

Gençlerin eğitimini ve çalışma hayatına katılmasını destekleyen, sporla buluşabilecekleri alanların oluşmasına katkı veren bir yaklaşım, bölgenin ihtiyaçlarına doğrudan temas ediyor. Devlet kurumlarıyla bölge halkı arasında kurulan iletişim de bu isimlerin rolünün bir başka boyutu. Vatandaşın talebinin ilgili kuruma aktarılması, bir yatırımın ya da sosyal projenin yerel ihtiyaçlarla buluşturulması, sorunların büyümeden konuşulabilmesi bakımından köprü işlevi görebiliyorlar. Bu katkılar, ağalığa ilişkin genel bir övgünün değil, sahadaki toplumsal ilişkilerin nasıl değiştiğine dair değerlendirmenin konusu olmalı.

Terörle mücadele yıllarında devletin yanında yer alan aşiret mensuplarının ve güvenlik korucularının ödediği bedeller, devletle kurulan bağların önemli bir boyutunu oluşturuyor. Bugün güvenlik etrafında gelişen dayanışmanın eğitim, spor, istihdam ve kalkınma alanlarına taşınması mümkün. Sahadaki görüşmelerimiz, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilgili kurumlarının yerel kanaat önderleriyle yakın iletişimi önemsediğini ve bu ilişkileri Terörsüz Türkiye ve terörsüz bölge sürecine toplumsal destek sağlamak için değerlendirdiğini gösteriyor.

Türkiye, Irak ve İran arasında uzanan akrabalık bağları da bu temaslara sınır ötesinde karşılık kazandırıyor. İnsanların birbirini tanıması, sorunların aktarılmasını, ticari ilişkilerin kurulmasını ve Türkiye’ye yönelik olumlu yaklaşımın güçlenmesini kolaylaştırabiliyor. Ancak hiçbir yerel yapı bütün toplumu temsil etmiyor. Bu ilişkilerin faydası, vatandaşın kamu kurumlarına doğrudan erişimini ve hukuk önündeki eşitliğini güçlendirdiği ölçüde artacaktır. Eğitim, iş ve kamu hizmetine ulaşmak kişisel aracılığa bağlı hâle gelmemeli.

Sınırın iki tarafındaki gözlemler, güvenlikteki değişimin insanlara yeni tercihler yapma imkânı verdiğini gösteriyor. Bu imkânın korunması için silahsızlanmanın doğrulanması ve bölgesel çatışmaların doğurabileceği tehditlerin yönetilmesi öncelikli. Köye dönüşlerin altyapı ve üretim desteğiyle hazırlanması, gençlerin eğitimden işe geçişinin kolaylaştırılması ve büyük yatırımların yerel ekonomiye katkısının artırılması da aynı sürecin devamı. Kamu kurumlarıyla toplumun farklı kesimleri arasındaki iş birliği, bu somut ihtiyaçlarda karşılık bulmalı.

Bölgedeki umut, insanların yıllardır erteledikleri hayatı kurabilme ihtimalinden besleniyor. Bir ailenin köyüne dönmesi, bir gencin başka şehre gitmek zorunda kalmadan iş bulması, sınırın iki tarafındaki üreticinin güven içinde ticaret yapabilmesi, bu ihtimalin gerçekleştiğini gösterecek. Terörsüz Türkiye’nin kalıcılığı, silahların bütünüyle devreden çıkması kadar, insanların gece yolculuğuna çıkarken, toprağını işlerken ve çocuklarının geleceğini düşünürken duyduğu güvenle anlaşılacak.