Kara kedi görünce tedirgin olmak, önemli bir sınav öncesinde uğurlu kalemini yanına almak veya kötü bir ihtimalden söz ettikten sonra tahtaya vurmak... Bilim ve teknoloji gelişse de batıl inançlar günlük yaşamın bir parçası olmaya devam ediyor. Üstelik insanlar bu davranışların gerçek sonuçları değiştirmediğini bilmesine rağmen alışkanlıklarından vazgeçemiyor. Peki, aklımızla inanmadığımız bir şeyi neden davranışlarımızla sürdürmeye devam ediyoruz?
Chicago Üniversitesi'nden psikolog Jane L. Risen'ın 2016 yılında Psychological Review dergisinde yayımlanan araştırması, bu çelişkinin arkasındaki psikolojik mekanizmayı inceliyor. Risen'a göre insan zihni, yanlış olduğunu fark ettiği bir düşünceyi her zaman düzeltmiyor. Bazen kişi, mantıksız bulduğu sezgisinin etkisiyle hareket etmeyi sürdürüyor.
BATIL İNANÇ NEDİR?
Batıl inanç, belirli nesnelerin, davranışların veya olayların gerçekte kanıtlanmış bir neden-sonuç ilişkisi bulunmadığı halde şans, uğur ya da uğursuzluk getirdiğine inanılması olarak tanımlanıyor.
Kara kedinin önünden geçmesini uğursuzluk saymak, 13 sayısını şanssız kabul etmek, tahtaya vurmak, nazar boncuğu taşımak veya yolculuğa çıkan birinin arkasından su dökmek bu inanışlara örnek gösteriliyor.
Bu davranışların ortak özelliği, bilimsel olarak doğrulanmış bir etkileri bulunmamasına rağmen insanlar tarafından sürdürülmeleri.
BİLİMSEL ARAŞTIRMA BATIL İNANÇLAR HAKKINDA NE SÖYLÜYOR?
Psikolog Jane L. Risen, "Believing What We Do Not Believe: Acquiescence to Superstitious Beliefs and Other Powerful Intuitions" başlıklı çalışmasında insanların yanlış olduğunu bildikleri düşüncelerin etkisinde neden kalabildiğini ele aldı.
Araştırmaya göre batıl inançlar yalnızca bilgi eksikliğiyle veya mantıklı düşünememekle açıklanamıyor. Eğitimli, bilinçli ve analitik düşünebilen insanlar da mantıksız olduğunu bildikleri davranışları sürdürebiliyor.
Risen, bu durumu açıklamak için "acquiescence" kavramını kullanıyor. Kavram, kişinin bir düşüncenin yanlış olduğunu fark etmesine rağmen sezgisel tepkisini düzeltmemesi ve onun etkisiyle hareket etmesi anlamına geliyor.
1. MANTIK VE SEZGİLER HER ZAMAN AYNI ŞEYİ SÖYLEMİYOR
İnsan zihni karar verirken hızlı ve otomatik sezgilerden yararlanabildiği gibi daha yavaş ve analitik düşünme süreçlerini de kullanıyor.
Örneğin tuttuğu takımın maçını izleyen bir taraftar, uğurlu formasını giydiğinde takımının kazanma ihtimalinin değişmeyeceğini biliyor. Ancak formasını giymediğinde kendisini huzursuz hissedebiliyor.
Burada mantık, formanın maçın sonucunu etkilemeyeceğini söylerken sezgiler kişiyi alışık olduğu davranışı sürdürmeye yönlendiriyor.
2. YANLIŞ OLDUĞUNU BİLMEK DAVRANIŞI DEĞİŞTİRMEYE YETMİYOR
Batıl inançların en dikkat çekici yönlerinden biri, insanların bazen inanmadıkları bir davranışı bile tekrarlaması.
Örneğin tahtaya vurmanın kötü bir olayın gerçekleşmesini engellemediğini biliyor olabilirsiniz. Ancak olumsuz bir ihtimalden söz ettiğinizde yine de tahtaya vurma ihtiyacı hissedebilirsiniz.
Risen'ın araştırmasında öne çıkan nokta da tam olarak bu: Bir düşüncenin yanlış olduğunu fark etmekle o düşüncenin etkisinden çıkmak aynı şey değil.
İnsan zihni hatayı tespit edebiliyor ancak her zaman düzeltme yoluna gitmiyor. Böylece kişi, mantığıyla reddettiği bir düşüncenin davranışlarını yönlendirmesine izin verebiliyor.
3. UĞURLU EŞYALAR NEDEN RAHATLATIYOR?
Uğurlu kabul edilen nesneler, insanların günlük yaşamında yalnızca bir inanç unsuru olarak yer almıyor. Aynı zamanda belirli durumlarda alışkanlık ve psikolojik rahatlama kaynağı haline gelebiliyor.
Önemli bir sınav öncesinde aynı kalemi kullanmak veya önemli bir maçta aynı formayı giymek kişiye kendisini daha güvende hissettirebiliyor.
Ancak bu nesnelerin sınav sonucunu veya maçın skorunu değiştirdiğine ilişkin bilimsel bir kanıt bulunmuyor. Burada belirleyici olan, kişinin nesneye yüklediği anlam ve oluşturduğu beklenti.
BATIL İNANÇLARA İNANMAK PSİKOLOJİK BİR SORUN MU?
Batıl inançlara sahip olmak tek başına psikolojik bir rahatsızlık anlamına gelmiyor. Jane L. Risen'ın çalışması da bu tür düşüncelerin yalnızca belirli kişilere özgü olmadığını, eğitimli ve sağlıklı bireylerde de görülebildiğini ortaya koyan psikolojik yaklaşımı ele alıyor. Ancak bu davranışlar kişinin günlük kararlarını kontrol etmeye, yaşamını kısıtlamaya veya yoğun kaygıya neden olmaya başladığında daha farklı değerlendirilmesi gerekebiliyor.
Kısacası mesele her zaman bir şeye gerçekten inanıp inanmamak değil. Bazen yanlış olduğunu bildiğimiz bir düşüncenin bile davranışlarımızı yönlendirmesine izin verebiliyoruz. Batıl inançların insan zihnindeki yerini korumasının arkasında da bu çelişki bulunuyor.
