Türkistan’ın hayat kaynağı olan nehirler ve buzullar için tehlike çanları çalıyor. WMO’nun son verileri, bölgenin gözlem tarihindeki en ağır buzul kayıplarından birini yaşadığını ve barajlara ulaşan su miktarının kritik seviyelere gerilediğini ortaya koydu.
TÜRKİSTAN’DA SU ALARMI
Küresel iklim krizinin etkileri Türkistan coğrafyasında giderek daha belirgin hâle geliyor. Dünya Meteoroloji Örgütünün (WMO) 2025 Küresel Su Kaynaklarının Durumu Raporu, Orta Asya’daki nehirler, barajlar ve buzullar açısından endişe verici bir tablo ortaya koydu.
Rapora göre 2025, dünya genelinde nehir akışlarının 1991’de başlayan modern gözlemlerden bu yana en düşük seviyelerde seyrettiği yıllardan biri oldu. Türkistan’da da yağış düzeninin değişmesi, kar örtüsünün azalması ve buzulların hızla erimesi su kaynakları üzerindeki baskıyı artırdı.
DÖRT ÜLKEDE BARAJLARA GELEN SU AZALDI
WMO verileri, Tacikistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Afganistan’daki barajlara ulaşan su miktarının 1991-2020 ortalamasının altında veya belirgin şekilde altında kaldığını gösterdi.
Baraj girişlerindeki düşüşün devam etmesi hâlinde hidroelektrik üretimi, tarımsal sulama ve kentlerin içme suyu ihtiyacının karşılanmasında sorunlar yaşanabileceği belirtiliyor.
Özellikle elektrik üretiminde hidroelektrik santrallere bağımlı ülkeler açısından su seviyelerindeki gerileme, yalnızca çevresel değil aynı zamanda ekonomik ve toplumsal bir risk oluşturuyor.
CEYHUN VE SEYHUN’DA KRİTİK DÜŞÜŞ
Türkistan’ın en önemli su sistemlerini oluşturan Ceyhun (Amuderya) ve Seyhun (Sirderya) nehirlerinin yer aldığı Aral Denizi Havzası’nda akışların gerilediği belirlendi.
Milyonlarca insanın yaşamını ve bölge ülkelerinin tarımsal üretimini doğrudan etkileyen iki nehirdeki su kaybı, barajların doluluk oranları ve ekosistemlerin devamlılığı açısından da tehlike oluşturuyor.
Aral Denizi’nde geçmişte yaşanan büyük çevre felaketinin ardından havzadaki su miktarının yeniden azalması, bölgesel su yönetiminin önemini bir kez daha gündeme taşıdı.
BUZULLAR GÖZLEM TARİHİNİN EN AĞIR KAYIPLARINDAN BİRİNİ YAŞADI
Türkistan’daki buzullar, Ekim 2024-Eylül 2025 döneminde gözlem tarihinin en ağır üç kütle kaybından birini yaşadı. Dünya genelindeki buzulların 2023-2025 yılları arasında yaklaşık 1,4 trilyon ton suya karşılık gelen kütle kaybettiği açıklandı. Yalnızca 2025 su yılındaki kayıp yaklaşık 408 milyar ton olarak hesaplandı.
Dağ buzulları 2000 yılından bu yana toplam kütlelerinin yaklaşık yüzde 6,2’sini yitirdi. Buzulların hızlı erimesi kısa vadede nehirlere daha fazla su taşısa da uzun vadede yaz aylarındaki su akışının kalıcı biçimde azalmasına yol açıyor.
TARIM, ENERJİ VE İÇME SUYU TEHLİKEDE
Türkistan ülkelerinde geniş tarım alanları nehirlerden sağlanan suyla sulanıyor. Ceyhun ve Seyhun havzalarındaki düşüşün sürmesi hâlinde pamuk, tahıl, meyve ve sebze üretiminde ciddi su sıkıntıları yaşanabilir.
Nehir debilerindeki azalma, hidroelektrik santrallerin üretim kapasitesini de olumsuz etkileyebilir. Nüfus artışı ve kentleşmeyle birlikte içme ve kullanma suyu talebinin yükselmesi ise azalan rezervler üzerindeki baskıyı daha da artırıyor.
WMO’nun tahminlerine göre gerekli tedbirler alınmazsa Türkistan, yüzyılın sonuna kadar yaz aylarında buzullardan gelen su akışındaki en büyük düşüşlerden biriyle karşılaşabilir.
BÖLGESEL İŞ BİRLİĞİ ZORUNLU HÂLE GELİYOR
Uzmanlar, nehirlerin sınır aşan yapısı nedeniyle Türkistan ülkelerinin su krizine karşı ortak hareket etmesi gerektiğini belirtiyor. Bir ülkede su kullanımıyla ilgili alınan karar, aynı havzadaki diğer ülkeleri de doğrudan etkiliyor.
Sulama sistemlerinin modernleştirilmesi, su kayıplarının azaltılması, barajların daha verimli işletilmesi ve kuraklığa dayanıklı tarım yöntemlerinin yaygınlaştırılması öneriliyor.
Buzulların daha yakından izlenmesi, ülkeler arasında su verilerinin paylaşılması ve ortak erken uyarı mekanizmalarının kurulması da atılması gereken adımlar arasında gösteriliyor.
