Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayata gözlerini yumdu. Aradan geçen 88 yıla rağmen her yıl aynı saatte ülke genelinde hayatın durması, sirenlerin çalması ve milyonların saygı duruşunda bulunması, Atatürk'ün Türk milletinin hafızasındaki yerini koruduğunu gösteriyor. Cumhuriyet tarihinin en acı günlerinden biri olarak kayıtlara geçen 10 Kasım, yalnızca bir liderin vefatını değil, bir milletin bağımsızlık mücadelesine önderlik eden kurucusuna vedasını da simgeliyor.
Atatürk'ün son günlerinde Dolmabahçe Sarayı'nda yaşananlar, yayımlanan sağlık bültenleri, son saatlerinde yanında bulunan isimler ve vefatının ardından gerçekleştirilen cenaze töreni, bu büyük vedanın hafızalara kazınan ayrıntıları arasında yer alıyor. Peki, 10 Kasım sabahına giden süreçte neler yaşandı? Atatürk'ün sağlık durumundaki ağırlaşma nasıl kayda geçirildi? Vefat haberinin Türkiye'ye ulaşmasının ardından milyonlarca insan kurucusunu nasıl uğurladı?
Türkinform muhabiri Pelin Zengin'in sorularını yanıtlayan Türkiye Cumhuriyeti tarihçisi Derya Özen, Atatürk'ün son günlerini dönemin sağlık bültenleri, resmi belgeleri ve tarihi tanıklıkları üzerinden değerlendirdi.
ANKARA'YA SON KEZ VEDA ETTİ
Atatürk'ün son yolculuğuna uzanan süreç, 1938 yılının mayıs ayında başladı. 26 Mayıs akşamı Ankara'dan ayrılan Atatürk, 27 Mayıs'ta İstanbul'a geldi. Bu yolculuk, onun başkentten son ayrılışı oldu.
Özen'in aktardığı bilgilere göre Atatürk, Cumhuriyet'in 15'inci yıl dönümünde, 29 Ekim'de Ankara'ya dönmeyi ve Cumhuriyet Bayramı'nı halkıyla birlikte kutlamayı arzuluyordu. Ancak ilerleyen hastalığı bu isteğini gerçekleştirmesine izin vermedi. Millî Mücadele'yi yönettiği ve Cumhuriyet'in temellerini attığı Ankara'ya bir daha sağlığında dönemedi.
SON KOMADAN BİR DAHA ÇIKAMADI
Atatürk'ün hastalığı, 8 Kasım 1938 Salı akşamı aniden ağırlaştı. Aynı gece saat 23.00'te yayımlanan resmî sağlık açıklamasında şu ifadeler kullanıldı:
"Bugün saat 18.30'da hastalık birdenbire normal seyrinden çıkarak şiddetlenmiş ve sıhhi vaziyetleri yeniden ciddiyet kesbetmiştir."
Saat 19.00 sıralarında son komasına giren Atatürk, bir daha bilincini kazanamadı. 9 Kasım günü Dolmabahçe Sarayı'nda endişeli bekleyiş devam ederken tedavisini yürüten hekimler sağlık durumunu yakından takip etti.
Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Prof. Dr. Mim Kemal Öke ve Dr. Nihat Reşat Belger'in de aralarında bulunduğu doktorların yanı sıra Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak, yakın arkadaşları Kılıç Ali ve Salih Bozok ile Muhafız Bölük Komutanı İsmail Hakkı Tekçe de bu ağır günlerde Atatürk'ün yakın çevresinde bulunan isimler arasındaydı.
SON SAĞLIK BÜLTENLERİNDE VAHAMET İFADESİ
9 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'ndaki bekleyiş sürerken yayımlanan sağlık bültenleri, Atatürk'ün durumundaki ağırlaşmayı saat saat kaydetti. Sabah saat 10.00'da yayımlanan açıklamada geceyi rahatsız geçirdiği ve genel sağlık durumundaki ciddiyetin korunduğu bildirildi.
Akşam saat 20.00'deki bültende ise Atatürk'ün günü yorgun ve dalgın geçirdiği, genel durumundaki ciddiyetin biraz daha ilerlediği ifade edildi.
Gece yarısında yayımlanan son sağlık açıklamasında kullanılan ifadeler, Dolmabahçe Sarayı'ndaki endişeli bekleyişin boyutunu yansıtıyordu:
"Saat 20'den itibaren dalgınlık artmıştır. Umumi ahval vahamete doğru seyretmektedir."
Özen'in değerlendirmesine göre bu belgeler, Atatürk'ün son saatlerinde yaşanan gelişmelerin en önemli tarihî tanıkları arasında yer alıyor. Sağlık bültenleri, hastalığın ilerleyişini ve durumundaki ağırlaşmayı dönemin resmî kayıtlarına taşıyor.
SAAT 09.05'TE TARİHE GEÇEN VEDA
10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Gazi Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumdu. Dolmabahçe Sarayı'nda günlerdir devam eden endişeli bekleyiş, Türkiye tarihinin en acı haberlerinden biriyle sona erdi.
Atatürk'ün vefatının ardından doktorları tarafından hazırlanan resmî rapor, o anı kısa ancak son derece çarpıcı ifadelerle kayda geçirdi. Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Prof. Dr. Mim Kemal Öke ve Dr. Nihat Reşat Belger'in yanı sıra danışman hekimler Prof. Dr. Âkil Muhtar Özden, Prof. Dr. Hayrullah Diker, Prof. Dr. Süreyya Hidayet Serter, Dr. Mehmet Kâmil Berk ve Dr. Abravaya Marmaralı'nın imzalarını taşıyan raporda şu ifadeler yer aldı:
"Büyük Şefimiz derin koma içinde terk-i hayat etmişlerdir."
Özen'in bir tarihçi olarak özellikle üzerinde durduğu ayrıntılardan biri de bu resmî rapor oldu. Savaş meydanlarının kahramanı, bağımsızlık mücadelesinin önderi ve Cumhuriyet'in kurucusu Atatürk'ün son saatlerinin böylesine kısa, yalın ve ağır ifadelerle kayda geçirilmesi, tarihçinin kendisini en çok etkileyen noktalardan biri.
BİR MİLLET KURUCUSUNU UĞURLADI
Atatürk'ün vefat haberinin ülkenin dört bir yanına ulaşmasıyla Türkiye büyük bir yasa büründü. Cumhuriyet'in kurucusunun kaybı, yalnızca devlet yönetiminde değil, onu yakından tanıyan isimlerin ve milyonlarca vatandaşın hayatında da derin bir sarsıntı yarattı. Çocukluk arkadaşı ve yakın çalışma arkadaşlarından Salih Bozok'un yaşadığı büyük acı da bu vedanın Atatürk'ün yakın çevresinde bıraktığı derin izlerden biri oldu.
Derya Özen'in aktardığı bilgilere göre, 16 Kasım 1938'de Atatürk'ün naaşı Dolmabahçe Sarayı'nda halkın ziyaretine açıldı. Binlerce vatandaş, Cumhuriyet'in kurucusuna son kez veda edebilmek için saraya geldi. Uzun kuyruklar oluşturan halk, Atatürk'e duyduğu sevgi, saygı ve minneti son görevini yerine getirerek gösterdi.
SON YOLCULUĞU İSTANBUL'DAN ANKARA'YA UZANDI
Atatürk'ün cenaze yolculuğu, 19 Kasım 1938'de İstanbul'dan başladı. Naaşı deniz yoluyla İzmit'e götürüldü, buradan trenle Ankara'ya hareket etti. Cenaze treninin geçtiği istasyonlarda vatandaşlar, Cumhuriyet'in kurucusunu son kez uğurlamak için toplandı.
20 Kasım'da Ankara'ya ulaşan cenaze, başkentte büyük bir hüzünle karşılandı. 21 Kasım'da düzenlenen devlet töreninin ardından Atatürk'ün naaşı, Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine yerleştirildi.
Bu yolculuğun en dikkat çekici yönlerinden biri, Atatürk'ün hayattayken gerçekleştirmeyi çok istediği Ankara ziyaretinin cenaze yolculuğuna dönüşmesiydi. Cumhuriyet Bayramı'nı halkıyla kutlamak için 29 Ekim'de başkente dönmeyi arzulayan Atatürk, Ankara'ya ancak son yolculuğunda ulaşabildi.
Özen'in bu tarihî süreçte kendisini en çok etkileyen ayrıntılardan biri olarak değerlendirdiği bu gelişme, Atatürk'ün son günlerinin en hüzünlü yönlerinden birini oluşturuyor:
"Atatürk'ün 29 Ekim'de halkıyla buluşmak için dönmeyi arzuladığı Ankara'ya, 20 Kasım'da bu kez cenaze treniyle getirilmesidir."
Hayattayken gerçekleştiremediği Ankara yolculuğunun bir milletin vedasına dönüştüğünü belirten Özen, Atatürk'ü son yolculuğunda karşılayanların yine halkı olduğuna işaret ediyor.
09.05'TE TÜRKİYE'DE HAYAT DURUYOR
Atatürk'ün vefatının üzerinden 88 yıl geçmesine rağmen 10 Kasım, Türk milletinin ortak hafızasındaki yerini koruyor. Her yıl saat 09.05'te ülke genelinde hayatın durması, sirenlerin çalması ve milyonlarca kişinin saygı duruşunda bulunması, Cumhuriyet'in kurucusuna duyulan bağlılığın kuşaklar boyunca aktarıldığını gösteriyor.
Özen'e göre bu sessizliği yalnızca bir liderin vefatına duyulan üzüntüyle açıklamak mümkün değil. Atatürk'ün Avrupa'daki Rönesans ve Reform hareketleriyle gelişen akılcı düşünceyi, bilimsel yaklaşımı ve özgür düşünce anlayışını Türkiye'nin tarihsel koşulları içinde yeniden yorumlayarak hayata geçirmesi, 10 Kasım'ın anlamını da genişletiyor.
Tarihçi, her yıl gerçekleştirilen bir dakikalık saygı duruşunun Atatürk'e duyulan özlemin yanı sıra Cumhuriyet'in kazanımlarına yönelik şükranın da bir ifadesi olduğunu belirtiyor.
ATATÜRK'ÜN EN BÜYÜK MİRASI CUMHURİYET
Cumhuriyet'in kazanımlarının gelecek kuşaklara aktarılmasının önemine dikkat çeken Özen, Atatürk'ün mirasının yalnızca tarih kitaplarında anlatılan olaylarla sınırlı olmadığını vurguluyor.
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinden mezun olan Özen, 10 Kasım'da fakültede düzenlenen Atatürk'ü Anma Programı'na da katıldı. Adı bizzat Atatürk tarafından verilen ve farklı dil ve bilim disiplinlerini bir araya getiren fakültede bulunmanın, Cumhuriyet'in kurucusunun bilime ve hakikate verdiği önemi yeniden hatırlattığını ifade ediyor.
Bir Cumhuriyet dönemi tarihçisi ve Cumhuriyet'in kazanımlarıyla yetişmiş bir Türk kadını olarak bu mirasın parçası olduğunu belirten Özen, Cumhuriyet'in yalnızca bir yönetim biçimi olmadığının altını çiziyor. Millî egemenlik, akıl ve bilim, kadın hakları ve çağdaşlaşma ideali, Atatürk'ün gelecek kuşaklara bıraktığı en önemli değerler arasında bulunuyor.
Atatürk'ün vefatının 88'inci yıl dönümünde duyduğu saygı ve minneti dile getiren Özen, Cumhuriyet'in kurucusunun mirasını şu sözlerle özetliyor:
"Atatürk'ün bize bıraktığı en büyük miras Cumhuriyet'tir."
Atatürk'ün fikirleri ve devrimleriyle şekillenen Cumhuriyet mirası, aradan geçen 88 yıla rağmen Türkiye'nin toplumsal ve siyasal yaşamındaki önemini korumayı sürdürüyor.
