İnsan bilincinin nasıl ortaya çıktığı ve kişinin kendisini nasıl fark ettiği sorularına ilişkin bilim dünyasında dikkat çeken yeni bir teori ortaya atıldı. Harvard Tıp Fakültesi ve Kudüs İbrani Üniversitesi bağlantılı araştırmacılar Marshall Devor ve Mark Baron, bilincin temel kaynağının beynin dış yüzeyindeki korteks değil, beynin derinliklerinde bulunan beyin sapı olabileceğini öne sürdü. The Neuroscientist dergisinde yayımlanan çalışma, insanın benlik duygusunun nasıl oluştuğuna ilişkin yerleşik yaklaşımları yeniden tartışmaya açtı.
İNSAN BİLİNCİNİN KAYNAĞI BEYİN KABUĞU DEĞİL Mİ?
Geleneksel nörobilim yaklaşımlarında bilinç, algı ve farkındalık süreçleri büyük ölçüde serebral korteksle ilişkilendiriliyor. Beynin dış yüzeyini kaplayan bu yapı; görme, işitme, hafıza, düşünme ve duyusal bilgilerin işlenmesinde önemli görevler üstleniyor. Ancak Marshall Devor ve Mark Baron, geliştirdikleri beyin sapı teorisinde bilincin en temel biçiminin korteksten değil, beynin daha derin ve evrimsel açıdan eski bölgelerinden kaynaklanabileceğini savunuyor.
Araştırmacılara göre insanın yalnızca çevresini algılaması değil, kendisini bir varlık olarak hissetmesi de ayrı bir biyolojik süreç olabilir. Bu yaklaşımda beyin sapı, kişinin öznel deneyiminin temelini oluştururken korteks bu deneyimin görsel, işitsel ve diğer duyusal içeriklerini işliyor.
BİLİNCİN SIRRI ACI DUYUSUNDA MI GİZLİ?
Araştırmacıların teorisini desteklemek için öne çıkardığı en önemli örneklerden biri acı duyusu oldu. Görme, işitme ve dokunma gibi duyuların beyindeki kortikal karşılıkları bulunuyor. Ancak araştırmacılara göre acının yalnızca kortekste işlenen bir sinyal olarak açıklanması, kişinin bu hissi öznel olarak nasıl deneyimlediğini anlamak için yeterli değil.
Çalışmada, beyin kabuğunun belirli bölgelerine uygulanan elektriksel uyarıların görsel ışıklar, sesler ve dokunma hissi oluşturabildiği; buna karşılık doğrudan kortikal uyarımla acı hissinin güvenilir biçimde ortaya çıkarılamadığı belirtiliyor. Devor ve Baron, acı sinyallerinin beyin sapındaki sinir ağları tarafından öznel bir deneyime dönüştürülebileceğini ileri sürüyor. Araştırmacılara göre bu mekanizma, bilincin temelinin korteksten daha eski bir beyin bölgesinde bulunabileceğine işaret ediyor. 
BEYİN SAPI İNSANA VAR OLMA HİSSİ Mİ VERİYOR?
Beyin sapı, beynin tabanında yer alan ve omurilikle bağlantı kuran önemli bir sinir sistemi bölgesi olarak biliniyor. Solunum, kalp atışı, uyku ve uyanıklık gibi yaşamsal işlevlerin düzenlenmesinde görev alıyor. Yeni teoride ise bu bölgeye çok daha farklı bir rol atfediliyor. Araştırmacılar, beyin sapının özellikle dorsal mezopontin tegmentum olarak adlandırılan bölümündeki sinir ağlarının temel öznel deneyimle ilişkili olabileceğini savunuyor. Bu modele göre beyin sapı, kişinin kendisini var hissetmesinin biyolojik temelini oluşturuyor. Korteks ise çevreden gelen karmaşık bilgileri işleyerek bu temel deneyimin içeriğini şekillendiriyor.
Araştırmacılar bu ilişkiyi, siyah beyaz bir görüntüye renk kazandıran bir mekanizmaya benzetiyor. Beyin sapı temel deneyimi sağlarken korteks, kişinin gördüğü, duyduğu ve düşündüğü şeyleri işliyor.
HAYVANLARDA BİLİNÇ SANILANDAN DAHA YAYGIN OLABİLİR
Beyin sapı teorisinin dikkat çeken sonuçlarından biri de hayvanların bilinç kapasitesine ilişkin tartışmalarla ilgili.
Beyin sapının evrimsel açıdan eski bir yapı olması, temel öznel deneyimin yalnızca insanlara özgü olmayabileceği ihtimalini gündeme getiriyor. Araştırmacılara göre memeli hayvanların yanı sıra balıklar ve sürüngenler gibi farklı omurgalı türlerinde de temel bilinç deneyiminin bulunması mümkün olabilir. Çünkü bu canlılarda insanlardaki gibi gelişmiş bir serebral korteks bulunmasa da beyin sapı ve diğer alt beyin yapıları yaşamsal işlevleri sürdürüyor.
Bununla birlikte araştırmacılar, farklı hayvan türlerinin acıyı ve diğer öznel deneyimleri gerçekten nasıl yaşadığının kesin olarak bilinmediğini vurguluyor. Dolayısıyla teori, hayvanlarda bilincin kesin olarak kanıtlandığı anlamına gelmiyor.
İNSAN BİLİNCİ HAKKINDAKİ YENİ TEORİ KANITLANDI MI?
Bilim insanlarının ortaya koyduğu beyin sapı teorisi, bilincin kaynağına ilişkin kesinleşmiş bir bilimsel sonuç değil. Çalışma, mevcut nörobilim yaklaşımlarına alternatif bir açıklama sunan ve yeni araştırmalarla sınanması gereken bir model niteliği taşıyor.
Araştırmacılar da öznel deneyimin beyindeki sinirsel faaliyetlerle tam olarak nasıl ortaya çıktığının henüz açıklanamadığını kabul ediyor. Önerilen mekanizmanın işleyişinin anlaşılması için yeni deneylere ve bilimsel çalışmalara ihtiyaç duyuluyor.
Buna rağmen çalışma, insanın kendisini nasıl fark ettiği, acıyı nasıl hissettiği ve bilincin evrimsel kökenlerinin nerede aranması gerektiği gibi temel soruları yeniden gündeme taşıyor.
