Tarihin en büyük salgınlarıyla özdeşleşen veba, Rusya’nın Sibirya bölgesindeki bir laboratuvar çalışanının şüpheli ölümü sonrası yeniden gündeme geldi. İrkutsk’taki Veba Araştırma Enstitüsü’nde görev yapan 28 yaşındaki bir çalışanın nedeni belirlenemeyen zatürre nedeniyle hayatını kaybetmesi, akciğer vebası ihtimaline ilişkin iddiaları beraberinde getirdi. Ancak Rus sağlık makamları şu ana kadar ölümü veba olarak doğrulamadı ve bölgedeki epidemiyolojik durumun stabil olduğunu açıkladı.
Peki yüzyıllar boyunca milyonlarca insanın ölümüne neden olan veba nedir, ilk ne zaman ortaya çıktı ve neden bugün hâlâ gündeme geliyor?
VEBA NEDİR?
Veba, Yersinia pestis adlı bakterinin neden olduğu zoonotik bir enfeksiyon hastalığıdır. Bakteri özellikle küçük memeliler ve onların üzerinde yaşayan pireler arasında bulunur. İnsanlara ise enfekte pirelerin ısırması, enfekte dokularla temas veya bazı durumlarda solunum yoluyla bulaşabilir.
Hastalığın bubonik, septisemik ve akciğer vebası olmak üzere üç temel klinik formu bulunur. En sık görülen tür bubonik vebadır. Akciğer vebası ise daha ağır seyredebilir ve insandan insana solunum yoluyla bulaşabilir.
VEBA İLK NE ZAMAN ORTAYA ÇIKTI?
Vebanın insanlık tarihindeki geçmişi binlerce yıl öncesine uzanıyor. Dünya Sağlık Örgütü, hastalığın insanlık tarihinde üç büyük pandemiyle ilişkilendirildiğini belirtiyor.
İlk büyük pandemi Justinianus Vebası olarak biliniyor ve 6. yüzyılda ortaya çıktı. İkinci büyük pandemi ise 14. yüzyılda Avrupa'yı etkisi altına alan Kara Ölüm oldu. Üçüncü pandemi ise 19. yüzyılın sonlarında başladı.
Bu salgınlar, vebanın yalnızca geçmişte yaşanan tek bir olay olmadığını; farklı dönemlerde yeniden geniş çaplı salgınlara neden olabildiğini gösteriyor.
KARA ÖLÜM NEDEN TARİHE GEÇTİ?
- yüzyılda yaşanan Kara Ölüm, veba tarihinin en bilinen dönemi olarak öne çıkıyor. WHO'ya göre salgın, 14. yüzyılda Avrupa'da 50 milyondan fazla kişinin ölümüne neden oldu.
O dönemde hastalığın nedeni ve bulaşma mekanizması bilinmediği için salgınla mücadele oldukça sınırlıydı. Günümüzde ise vebanın bakteriyel bir hastalık olduğu biliniyor ve uygun antibiyotik tedavisiyle kontrol altına alınabiliyor.
VEBA NASIL BULAŞIYOR?
Vebanın en yaygın bulaş yollarından biri enfekte pirelerin insanları ısırması. Bunun yanında enfekte hayvanların dokuları veya vücut sıvılarıyla doğrudan temas da hastalığın bulaşmasına neden olabiliyor.
Akciğer vebasında ise farklı bir durum söz konusu. Hastanın solunum yoluyla yaydığı enfekte parçacıkların başka kişiler tarafından solunması, insandan insana bulaşmaya neden olabiliyor. Bu nedenle akciğer vebası, halk sağlığı açısından daha yüksek risk taşıyan form olarak değerlendiriliyor.
BELİRTİLERİ NELER?
Vebanın belirtileri hastalığın türüne göre değişiyor. WHO'ya göre belirtiler genellikle enfeksiyondan 1 ila 7 gün sonra ortaya çıkıyor.
Bubonik vebada yüksek ateş, titreme, halsizlik, baş ve vücut ağrısı ile özellikle lenf bezlerinde ağrılı şişlikler görülebiliyor.
Akciğer vebasında ise ateş, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı ve ağır solunum yolu belirtileri ortaya çıkabiliyor.
Tedavi edilmediğinde hastalık ağırlaşabiliyor. Buna karşın erken tanı ve uygun antibiyotik tedavisiyle veba tedavi edilebiliyor.
VEBA GÜNÜMÜZDE TAMAMEN YOK OLDU MU?
Hayır. Veba bugün de tamamen ortadan kalkmış değil.
WHO'nun 2019-2025 dönemine ilişkin verilerine göre 10 ülke insanlarda şüpheli veba vakaları bildirdi; bunlardan 6'sında doğrulanmış vakalar görüldü. Bu dönemde WHO'ya toplam 3 bin 847 şüpheli vaka ve 423 ölüm bildirildi. Vakaların önemli bölümü Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Madagaskar'da görüldü.
Bu nedenle veba, günümüzde de özellikle hastalığın doğal olarak bulunduğu bölgelerde takip edilen bir halk sağlığı sorunu olmayı sürdürüyor.
RUSYA'DAKİ OLAY NEDEN GÜNDEM OLDU?
Vebanın yeniden gündeme gelmesinin son nedeni Rusya'nın İrkutsk bölgesinde yaşanan olay oldu.
İrkutsk Veba Araştırma Enstitüsü'nde çalışan 28 yaşındaki bir laboratuvar görevlisinin 2 Ekim'de hayatını kaybetmesi üzerine akciğer vebası ihtimali tartışılmaya başladı. Yerel kaynaklarda, çalışanın laboratuvarda Yersinia pestis içeren bir tüpün kırılması sonrası hastalandığı iddia edildi. Ancak bu iddia resmi makamlar tarafından doğrulanmadı.
Rusya'nın halk sağlığı kurumu Rospotrebnadzor ise çalışanın ölüm nedenini “nedeni belirlenemeyen zatürre” olarak açıkladı. Kurum, İrkutsk bölgesindeki sağlık ve epidemiyolojik durumun stabil olduğunu ve laboratuvarda patojen mikroorganizmalarla çalışma sırasında bir kaza tespit edilmediğini bildirdi.
Yaklaşık 200 kişinin tıbbi gözetim altına alındığına ilişkin haberler de olayın uluslararası kamuoyunda geniş yer bulmasına neden oldu. Ancak mevcut bilgiler, Rusya'da doğrulanmış yeni bir veba salgını bulunduğunu göstermiyor.
VEBA BUGÜN NEDEN KORKULDUĞU KADAR ÖLÜMCÜL DEĞİL?
Geçmişte vebanın büyük salgınlara dönüşmesinde hastalığın nedeninin ve bulaşma yollarının bilinmemesi önemli rol oynadı.
Günümüzde ise bakterinin tanımlanmış olması, laboratuvar testlerinin bulunması ve antibiyotik tedavisinin uygulanabilmesi hastalığın kontrolünü büyük ölçüde kolaylaştırıyor. WHO, erken tanı ve uygun tedavinin hayat kurtarabildiğini belirtiyor.
Bu nedenle Rusya'daki son gelişme, “Kara Ölüm geri döndü” şeklinde yorumlanmamalı. Gündemde olan gelişme, veba araştırma merkezinde çalışan bir kişinin şüpheli ölümü ve bunun ardından ortaya çıkan veba iddialarıyla ilgili. Resmi makamların açıklamaları ise bölgede durumun stabil olduğu yönünde.
