Fay hattı sorgulama ekranı, deprem tehlike haritası adres sorgulama ve "evimin altından fay geçiyor mu" aramaları son dönemde yeniden arttı. Peki, bir adresin fay hattına uzaklığı nasıl öğrenilir ve AFAD'ın haritasındaki değerler neyi ifade eder?
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), 2018 yılında yürürlüğe soktuğu Türkiye Deprem Tehlike Haritası ile vatandaşın kendi adresini sorgulamasına imkan tanıyor. Harita, eski "1., 2., 3. derece deprem bölgesi" sınıflandırmasının yerini aldı ve artık il ya da ilçe bazlı değil, koordinat bazlı çalışıyor. Yani aynı ilçe içindeki iki mahalle farklı yer hareketi değerleri üretebiliyor.
FAY HATTI SORGULAMA NASIL YAPILIR?
Sorgulama, AFAD'ın tdth.afad.gov.tr adresinden ücretsiz yapılıyor. İzlenecek adımlar şöyle:
- tdth.afad.gov.tr adresine girin.
- Açılan harita ekranının sol üst köşesindeki arama kutusuna il, ilçe ve mahalle bilgisini yazın ya da haritada doğrudan adresinizin bulunduğu noktaya tıklayın.
- Ekrana gelen kutucukta o koordinata ait en büyük yer ivmesi (PGA) ve spektral ivme değerleri listelenir.
- Değerleri farklı tekrarlanma periyotlarına göre görmek için ekrandaki periyot seçeneğini değiştirin.
Harita üyelik ya da TC kimlik numarası istemiyor. Sorgulama sonucu bir belge olarak indirilemiyor, ancak ekran görüntüsü alınabiliyor.
E-DEVLET'TEN DEPREM TEHLİKE HARİTASI NASIL GÖRÜLÜR?
e-Devlet Kapısı üzerinden "AFAD" araması yapıldığında başkanlığın hizmet başlıkları listeleniyor. Türkiye Deprem Tehlike Haritası, e-Devlet üzerinden de AFAD'ın kendi sorgulama ekranına yönlendirme yapıyor. Kullanıcıların sık düştüğü yanılgı, e-Devlet'te "fay hattı sorgulama" adında ayrı bir hizmet aramak. Böyle isimlendirilmiş bağımsız bir hizmet bulunmuyor. Adres bazlı deprem tehlike bilgisi tek merkezden, AFAD'ın haritasından veriliyor.
HARİTADAKİ DEĞERLER NE ANLAMA GELİYOR?
Haritada çıkan sayılar fay hattına metre cinsinden uzaklığı değil, o zeminde beklenen yer sarsıntısının şiddetini gösteriyor. En çok kullanılan değer PGA, yani en büyük yer ivmesi. Değer yükseldikçe o noktada beklenen sarsıntı da artıyor. Renk skalasında kırmızıya yaklaşan alanlar yüksek, yeşile ve maviye yaklaşan alanlar daha düşük tehlike seviyesini ifade ediyor.
DEPREM BÖLGESİ KAVRAMI NEDEN KALDIRILDI?
Türkiye Deprem Tehlike Haritası, 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019 itibarıyla yürürlüğe girdi. Aynı tarihte Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği de devreye alındı. Eski sistemde bir il bütünüyle "birinci derece deprem bölgesi" sayılabiliyordu. Yeni sistemde ise her koordinat için ayrı bir tehlike değeri hesaplanıyor. Bu değişiklik yalnızca teknik bir güncelleme değil yeni binaların statik hesapları, DASK zorunlu deprem sigortası primleri ve kentsel dönüşüm önceliklendirmesi bu haritadaki değerlere göre yapılıyor.
HANGİ İLLER VE İLÇELER DİRİ FAY ÜZERİNDE?
MTA'nın diri fay haritasına göre risk, il sınırlarıyla değil fay güzergâhıyla belirleniyor. Aynı ilin bir ilçesi fayın üzerinde kalırken, diğer ilçesi onlarca kilometre uzakta olabiliyor. Fay zonlarına göre öne çıkan yerleşimler şöyle:
Kuzey Anadolu Fay Zonu:
- Kocaeli: Gölcük, İzmit, Derince, Gebze
- Sakarya: Adapazarı, Akyazı, Hendek, Sapanca
- Düzce: Merkez, Kaynaşlı, Gölyaka
- Bolu: Merkez, Gerede
- Tokat: Erbaa, Niksar, Reşadiye
- Amasya: Merzifon
- Erzincan: Merkez
- Yalova, Bursa, Balıkesir ve Çanakkale'nin doğu kesimi
Marmara Denizi içindeki kol nedeniyle İstanbul'un sahil ilçeleri de bu zonun etki alanında. Adalar, Avcılar, Bakırköy, Beylikdüzü, Küçükçekmece, Maltepe, Pendik, Tuzla ve Zeytinburnu, zemin yapısı ve yapı stoku nedeniyle risk değerlendirmelerinde ilk sırada anılan ilçeler arasında.
Doğu Anadolu Fay Zonu:
- Hatay: Antakya, Defne, Samandağ, Kırıkhan
- Kahramanmaraş: Dulkadiroğlu, Onikişubat, Elbistan, Pazarcık
- Adıyaman: Merkez, Besni
- Malatya: Battalgazi, Yeşilyurt, Doğanşehir
- Elazığ: Sivrice, Palu
- Bingöl, Muş ve Osmaniye
- Adana: Ceyhan, Yumurtalık, İmamoğlu
Ege graben sistemi:
- İzmir: Bayraklı, Bornova, Buca, Karşıyaka, Konak, Seferihisar
- Aydın: Efeler, Nazilli, Söke, Kuşadası
- Manisa: Merkez, Turgutlu, Salihli, Akhisar
- Denizli: Merkezefendi, Pamukkale
- Muğla, Uşak ve Kütahya
Diğer fay zonlarında:
- Burdur ve Isparta merkezleri, Burdur-Fethiye Fay Zonu üzerinde
- Antalya'nın Alanya ve Manavgat kıyıları, Helenik-Kıbrıs Yayı etkisinde
- Diyarbakır: Lice, Kulp ve Şırnak: Merkez, Uludere, Bitlis-Zagros kuşağı yakınında
- Konya: Cihanbeyli, Ereğli ve Aksaray çevresi, Tuz Gölü Fay Zonu hattında
- Eskişehir: Tepebaşı, Odunpazarı, Eskişehir Fay Zonu üzerinde
Listede adı geçmeyen bir yerleşimin risksiz olduğu anlamı çıkmıyor. Türkiye'de haritalanmış diri fay sayısı 500'ü aşıyor ve bunların bir bölümü küçük yerleşimlerin altından geçiyor. Kesin sonuç için adres bazlı sorgulama yapılması gerekiyor.
SORGULAMA SONUCU YÜKSEK ÇIKARSA NE YAPILMALI?
Haritada yüksek bir değer görülmesi, o binanın yıkılacağı anlamına gelmiyor. Belirleyici olan zemin değerinin yanında binanın yapım yılı, taşıyıcı sistemi ve yönetmeliğe uygunluğu. 2019 öncesinde inşa edilmiş binalar, bugünkü Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin koşullarına göre projelendirilmedi. Bu durumdaki bina sahipleri, lisanslı kuruluşlara başvurarak riskli yapı tespiti yaptırabiliyor. Tespit sonucunda riskli bulunan yapılar için kentsel dönüşüm süreci işletilebiliyor. Zorunlu deprem sigortası DASK ise yapının riskini azaltmıyor, yalnızca hasar sonrası maddi kaybı karşılıyor.
