Çocuklar arasındaki her şakalaşma akran zorbalığı anlamına gelmiyor. Ancak “Şaka yaptık” denilerek geçiştirilen bazı davranışlar; tekrarlandığında, belirli bir çocuğu hedef aldığında ve çocuklar arasındaki güç dengesi bozulduğunda farklı bir boyuta taşınabiliyor. Peki şaka ile zorbalık arasındaki sınır nerede başlıyor?
Türkinform muhabiri Pelin Zengin, bu soruyu Av. Arb. Burcu Akar Muratoğlu’na yöneltti. Muratoğlu, bir davranışın yalnızca “şaka” olarak adlandırılmasının yaşananları açıklamak için yeterli olmadığını belirterek, ayrımın yapılabilmesi için çocuğun verdiği tepki başta olmak üzere birçok unsurun birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
“ŞAKAYA KONU OLAN ÇOCUK DA GÜLÜYOR MU?”
Bir davranışın şaka olarak kabul edilip edilemeyeceğini anlamak için öncelikle şakaya maruz kalan çocuğun durumuna bakılması gerekiyor. Çocuk da yaşananlara gülüyor mu, yoksa incinmesine rağmen davranış devam mı ediyor? Çocuk “dur” dediğinde karşı taraf gerçekten duruyor mu? Aynı çocuk tekrar tekrar hedef haline geliyor mu?
Muratoğlu’na göre bu soruların yanıtları, şaka ile zorbalık arasındaki ayrım açısından belirleyici.
Özellikle bir çocuğun fiziksel gücünün veya arkadaş çevresindeki konumunun başka bir çocuk üzerinde kullanılması, tabloyu farklılaştırıyor. Tekrar ve istikrarın yanı sıra güç dengesizliği ortaya çıktığında “şaka yaptık” açıklaması yaşanan davranışı tek başına açıklayamıyor.
Burada özellikle üzerinde durulması gereken noktalardan biri de davranışın planlı ve süreklilik gösteren bir örüntüye dönüşmesi. Muratoğlu, akran zorbalığı değerlendirilirken bu tür davranışların yalnızca tek bir olay üzerinden değil, tekrar eden ve istikrarlı eylemler bütünü olarak ele alınması gerektiğine dikkat çekiyor.
SINIR NEREDE BAŞLIYOR? “ÇOCUKTA”
“Şaka ile zorbalık arasındaki sınır nerede başlıyor?” sorusuna Muratoğlu’nun yanıtı ise oldukça net: Çocukta.
Çocuğun kendi sınırlarını öğrenmesi ve karşısındaki çocuğun sınırlarına saygı göstermeyi öğrenmesi, sürecin temelini oluşturuyor. Bu nedenle sınır bilincinin yalnızca okul çağında değil, ev ortamından başlayarak okul öncesi dönemde kazandırılması önem taşıyor.
Akran zorbalığının yalnızca fiziksel saldırılardan ibaret olmadığını da hatırlatan Muratoğlu; vurma ve itmenin yanı sıra küçük düşürücü lakap takma, alay etme, dışlama, söylenti yayma, eşyalara zarar verme ve çocuğu ilişkisel olarak yalnızlaştırma ya da gruptan uzaklaştırma gibi davranışların da zorbalık biçimleri arasında görülebileceğini belirtiyor.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor. Çocuklar arasındaki her anlaşmazlığı, her düşüncesizce sözü veya her uygunsuz şakayı doğrudan “akran zorbalığı” olarak adlandırmak doğru değil.
Bir davranışın niteliği değerlendirilirken olayın tekrarı, çocuklar arasındaki güç ilişkisi, davranışın sürekliliği ve hedef alınan çocuk üzerindeki etkisi birlikte ele alınmalı.
OKUL ÖNCESİ DÖNEM NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
Bu değerlendirmede çocuğun gelişim dönemi de önemli bir yere sahip. Özellikle okul öncesinde çocukların paylaşma, sınırları tanıma ve kendi davranışlarının karşı tarafta oluşturduğu etkiyi kavrama becerileri hâlâ gelişim aşamasında.
Bu nedenle okul öncesinde görülen her itme, dışlama veya incitici sözün arkasında bilinçli bir zorbalık niyeti olduğunu varsaymak doğru değil. Ancak “Küçükler, aralarında olur” diyerek çocuğun yaşadığı sıkıntıyı görmezden gelmek de doğru bir yaklaşım değil.
Bu noktada öğretmenlerin çocukların davranışlarını gözlemlemesi, çocuklara kendi sınırlarını koymayı ve başkasının sınırına saygı göstermeyi öğretmesi gerekiyor. Gerektiğinde çocuk gelişimi ve rehberlik alanındaki uzmanların da sürece dahil olması önem taşıyor.
Muratoğlu’nun üzerinde durduğu kritik meselelerden biri de tam olarak burada ortaya çıkıyor: Tek seferlik bir şaka olarak görülen davranışın üzeri tamamen kapatılmamalı.
Çünkü bugün tek başına bir şaka gibi görünen bir davranış, benzer olayların devam etmesi halinde çocuğun davranış örüntüsünün bir parçasına dönüşebilir. Çocuk bu davranışı öğrenilmiş bir model olarak kodlayabilir ve böylece akran zorbalığına yönelen bir örüntünün başlangıcı ortaya çıkabilir.
Bu nedenle önleyici ve koruyucu tedbirlerin okul öncesi dönemde güçlü temellerle ele alınması gerekiyor. Muratoğlu açısından okul öncesi dönem, çocuğun sosyal ilişkilerinin ve sınır bilincinin şekillenmeye başladığı, bu nedenle de müdahalenin geciktirilmemesi gereken en önemli basamaklardan biri.
YAŞ İLERLEDİKÇE ZORBALIĞIN BİÇİMİ DEĞİŞİYOR
İlkokul döneminde de çocuğun yaşı ve gelişim özellikleri gözetilerek değerlendirme yapılması gerekiyor. Ortaokul ve lisede ise akran ilişkileri farklı bir boyut kazanıyor.
Özellikle grup içinde dışlama, küçük düşürme ve dijital ortamda hedef gösterme gibi davranışların sürekliliği ve çocuklar arasındaki güç ilişkisi daha dikkatli incelenmeli.
Bu nedenle okul öncesindeki akran ilişkilerinin zorbalık açısından değerlendirilmesiyle okul çağındaki çocukların davranışlarını aynı ölçütlerle ele almak mümkün değil. Çocuğun içinde bulunduğu gelişim dönemi, davranışın niteliğini anlamada önemli bir unsur olarak karşımıza çıkıyor.
“ZORBALIĞI KESİNLEŞTİRMEDEN DE MÜDAHALE EDİLEBİLİR”
Muratoğlu’nun üzerinde durduğu asıl mesele, bir davranışa henüz “akran zorbalığı” adını koyamamanın okulun beklemesi gerektiği anlamına gelmemesi.
Bugün tek seferlik ve düşüncesizce yapılmış bir şaka olarak görülen davranış, müdahale edilmediğinde yarın aynı çocuğa yönelen sürekli bir davranışa dönüşebilir.
Bu nedenle okulun görevi yalnızca zorbalık kesinleştikten sonra işlem yapmakla sınırlı değil. İncitici davranışı erken fark etmek, çocukları dinlemek, güvenli bir ortam oluşturmak ve davranışın tekrarını önleyecek eğitsel tedbirleri zamanında almak da okulun sorumlulukları arasında.
Dolayısıyla mesele yalnızca “Bu davranış zorbalık mı, değil mi?” sorusuna yanıt bulmaktan ibaret değil. Çocuğu korumak için davranışın nereye doğru ilerlediğini erken aşamada fark etmek de büyük önem taşıyor.
Muratoğlu’nun hukukçu olarak vurguladığı nokta da burada belirginleşiyor: Davranışı doğru adlandırmak kadar, çocuğu zamanında korumak da önemli.
HUKUK EN SON DEVREYE GİRMELİ
Hukuki mekanizmalar bu sürecin bir parçası olsa da çocuklar söz konusu olduğunda yalnızca hukuki tedbirlere odaklanmak yeterli değil.
Muratoğlu, bu alanın multidisipliner bir çalışma gerektirdiğini belirterek hukukçuların yanı sıra çocuk gelişim uzmanlarının, pedagogların, psikologların, psikiyatristlerin, çocuk hekimlerinin ve okul rehberlik servislerinin birlikte hareket etmesinin önemine işaret ediyor.
Çünkü çocukla ilgili bir sorun ortaya çıktığında yalnızca hukuki yaptırıma yönelmek, davranışın gelişimsel ve sosyal boyutunu tek başına çözmüyor. Asıl ihtiyaç, sorun hukuki bir sürece dönüşmeden önce önleyici ve koruyucu bir iş birliği kurulması.
Muratoğlu’nun yaklaşımında hukuk, sürecin ilk değil son aşamalarından biri. Hukuk bir anlamda ortaya çıkan sonuca karşı uygulanan yaptırımlar zincirinin parçası. Bu nedenle sorun daha başlangıç aşamasındayken çocuk alanındaki farklı uzmanlıkların birlikte çalışması, davranışın büyümeden ele alınması gerekiyor.
Sonuç olarak “Şaka yaptık” cümlesi, yaşanan bir davranışın niteliğini tek başına belirlemiyor. Çocuğun “dur” demesine rağmen davranışın sürüp sürmediği, aynı çocuğun tekrar tekrar hedef alınıp alınmadığı, çocuklar arasındaki güç dengesi, davranışın istikrar kazanıp kazanmadığı ve çocuk üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmeli.
Akran zorbalığı ortaya çıktıktan sonra müdahale etmek kadar, zorbalığa dönüşebilecek davranışı daha başlangıçta fark etmek de çocukların güvenliği açısından belirleyici.
